Morgunblaðið - 22.08.1978, Blaðsíða 19

Morgunblaðið - 22.08.1978, Blaðsíða 19
MORGUNBLAÐID, ÞRIÐJUDAGUR 22. ÁGÚST 1978 27 tifundur á Lækjartorgi til Þess að minnast Þess að fyrir tíu árum var gerð innrás í Tékkóslóvakíu. laður, Jóhann Thorsteinsson fóstra, Jón Magnússon lögfræðingur og Jón Sigurðsson og fara ræður Þeirra hér á eftir. i eðli órnar- istri" myndu þeir láta þjóðina í friði. Innrásin var ægilegt reiðarslag. Allur þessi mikli fjöldi unglinga sem hafði tamið sér róttækni á þessum árum var sem þrumu lostinn. Við vissum varla hvernig átti að taka þessum ótíðindum. Og það má hiklaust staðhæfa að álfan lifir enn í skugganum af þessu hermdarverki. Ég vil ekki kasta neinni rýrð á þá skoðun umbótamannanna í Tékkóslóvakíu fyrir tíu árum að kommúnismi annars vegar og mannréttindi, valddreifing og lýð- ræði hins vegar geti farið saman, án þess að annað hvort verði ofan á og ryðji hinu brott, kommúnism- inn mannúðinni eða mannúðin kommúnismanum. Reynsla Tékka og Slóvaka bendir sannarlega ekki til þess að þessar andstæður verði auðveldlega samræmdar. Og innrásin afhjúpaði, hvað sem þessu líður, eðli hins kommúníska stjórnarfars risaveldisins í austri og viðhorf forráðamanna þess til nágrannaþjóðanna. Vikurnar áður en innrásin var gerð átti ég margsinnis viðræður við fjölda manna um horfurnar á því að Tékkar og Slóvakar yrðu barðir til hlýðni. Eg hélt því fram, eins og fleiri, að Rússar myndu ekki ráðast til atlögu fyrst þeir gerðu það ekki þegar um vorið. Einn góðkunningi minn, sem reyndist sannspár, svaraði hug- leiðingum mínum jafnan á sömu lurid. Hann sagði: „Láttu þér ekki detta í hug að þessir herrar fari eftir því sem þér eða okkur kann að þykja skynsamlegt, eða að þeir hirði um það að okkur finnist að nú sé orðið of seint að grípa til sinna ráða. Herrarnir í Kreml skammta sér sjálfir tíma. Þeir gera það sem þeim sýnist þegar þeim sýnist.,, Enn í dag skammta herrarnir í Kreml sér sjálfir þann tíma sem þeim sýnist. Atburðir nýlegir þar eystra sýna að þeir hafa ekkert lært og engu gleymt. Við ættum því að varast alla bjartsýni þegar um þessa herra er rætt. Við sem erum vopnlaus smáþjóð vestan tjalds hljótum í dag að hugsa til Tékka og Slóvaka. Því miður getum við ekki sent þeim meira en hlýjan hug. Finnur Torfi Stefánsson: „Sjálfsákvörðunarrétt- ur þjóða er hugsjón, sem enn á langt í land" m ískalt stál, á ekki að ylja " hafa aldrei spurt nokkurn mann eins eða neins. Þeir berja aðeins stálhnefanum í borðið og segja: ÞÚ SKALT! Þér er hollara að hlýða, ella finnurðu byssuhlaupið milli rifja þér og byssuhlaupið er kalt. íslendingar! Við höfum aldrei þolað kúgun eða ofríki. Við höfum aldrei sætt okkur við skert frelsi. Við sem höfum svo nýlega öðlast langþráð sjálfstæði, sjálfstæði sem okkur ber að standa tryggan vörð um: Við fordæmum innrásina í Tékkó- slóvakíu! Við þolum engri þjóð að forsmá mannréttindi! Við fordæmum alræðishyggju! Lifi frjálshyggjan! Lifi frjáls heimur! Fundarstjóri, góðir fundar- menn. Árið 1968 var ár umbyltinga og nýrra viðhorfa í Evrópu. Æskufólk í ýmsum löndum mótmælti göml- um lífgildum og krafðist endur- mats og margir hinna eldri hrifust með. Alda gagnrýni breiddist um álfuna vítt og breitt og fór jafnvel austur fyrir járntjald, inn í hinn lokaða heim stalínismans. Og einmitt þar í Tékkóslóvakíu reis þessi umbótaalda hæst og hafði örlagaríkastar afleiðingar. I Tékkóslóvakíu ríkti, eins og í öðrum Austantjaldslöndum, ein- ræði og kúgun Stalínismans. Yfir þeim stjórnarháttum vakti ríkis- stjórn Sovétríkjanna, á sama hátt qg hún gerir enn þann dag í dag. Á árinu 1967 fréttist að nýir menn undir forystu Alexander Dubcheks væru að hasla sér völl í stjórnmál- um Tékkóslóvakíu. Þetta voru frjálslyndir menn og framfara: sinnaðir. Þeir áttu hug fólksins. í byrjun árs 1968 höfðu þeir ýtt Stalínistunum til hliðar og tekið sjálfir við völdum. Valdatími Dubcheks og félaga hans hefur verið nefndur Vorið í Prag, því að umskiptin þóttu því líkust er vor tekur við af harðinda- vetri. Málfrelsi, frjálsræði í at- vinnulífi, kjarabætur, aukin sam- skipti við útlönd. Þetta voru málin, sem hinir nýju valdhafar einbeittu sér að koma í framkvæmd. Þjóðin drakk umbæturnar í sig og ríkis- stjórnin var óskabarn fólksins. En ráðamenn Sovétríkjanna höfðu annað álit á hinni nýju ríkisstjórn. í þeirra augum var fögnuður og gleði Tékkóslóvaka yfir nýjum stjórnarháttum alvar- Finnur Toríi Stefánsson.- Ljósm.. RAX. leg ógnun við stjórnmálajafnvægi í álfunni og ögrun við hagsmuni Sovétstjórnarinnar. Þeirri ögrun varð að útrýma. Sovétmenn reyndu fyrst með góðu. Síðan beittu þeir illu. 21. ágúst réðust óvígir herir 5 Varsjárbandalags- ríkja inn í Tékkóslóvakíu. Varnar- laust landið var umsvifalaust tekið herskildi og Dubchek og fylgis- menn hans handsamaðir. Þar með var Vorið í Prag liðið og komið grátt og drungalegt haust. Því hefur oft verið haldið fram að sósíalisma fylgi alltaf einræði og kúgun. Þessu til staðhæfingar benda menn á stjórnarfarið í Sovétríkjunum og fylgiríkjum þeirra. Dubchek og félagar hans ætluðu að afsanna þessa kenningu í verki. Markmið þeirra var mannúðlegur sósíalismi og fyrirmyndirnar voru sóttar til jafnaðarmanna á Norðurlöndum og víðar í Vest- ur-Evrópu, sem fyrir löngu hafa sýnt fram á að frelsi er skilyrði sósíalisma, en ekki andstæða hans, eins og stalínistar telja. Ekkert bendir til annars en áform Dubcheks hefðu heppnast, ef Tékkóslóvakar hefðu fengið frið til að ráða málum sínum sjálfir. En það var einmitt það, sem Sovétrík- in vildu hindra, því að frelsið er smitandi, og hefði það fengið að blómstra í einu landi gat það borist víðar um hinn stalíníska heim og ef til vill riðið honum að fullu. Sovétstjórnin hafði þannig alveg rétt fyrir sér er hún sagði að frelsi í Tékkóslavíu væri ógnun við hagsmuni sína. Þess vegna sveifst hún einskis í að brjóta það á bak aftur. Allt frjálst hugsandi fólk fordæmir þær aðgerðir og fyrirlít- ur þá sem að þeim stóðu. Og íbúum smáríkja, eins og okkur íslending- um, er upprifjun þessara atburða árriinning um að í samskiptum ríkja gildir enn hnefaréttur, þar sem hinn sterki hikar sjaldnast við að beita valdi sínu ef það þjónar hagsmunum hans. Sjálfs- ákvörðunarréttur þjóða er hug- sjón, sem enn á langt í land. Smáríkin eiga mest undir þessari hugsjón komið og þeirra er skyld- an fyrst og fremst að gera hana að raunveruleika. í því skyni þurfa smáríki að taka höndum saman og styðja hvert annað, með öllum tiltækum hætti og slíkan stuðning eiga þjóðir Tékkóslóvakíu vísan hjá íslendingum, svo lengi sem þær þurfa á að halda. núnisminn þolir ekki frjálsa hugs- er því ógnun við lýðræði og frelsi" Bresnévs. Sá samningur var aðeins nokkurra daga gamall, þegar fréttir bárust af því, að Rússar hefðu hafið innrás í Tékkóslóva- kíu. Innrás til að koma á nýjan leik á stjórnarfari alræðisins — stjórnarfari kúgunarinnar. Þessar aðfarir leiðtoga Sovétríkjanna sýndu enn einu sinni, að sovésku kommúnistar svífast einskis og sarnninar, sem þeir undirrita eru ekki virði þess pappírs, sem þeir eru skrifaðir á. Rússar töldu, að frelsi í Tékkó- slóvakíu mundi ögra því valda- kerfi, sem þeir hafa byggt upp og enn einu sinni sýndu þeir í verki, að kommúnismi og mannréttindi eru ósættanlegar andstæður. I Tékkóslóvakíu ákváðu menn, að snúast ekki til varnar við innrás Sovétríkjanna árið 1968. Það var augljóst, að slík barátta var vonlaus og hefði aðeins haft blóðsúthellingar og gífurlegar hörmungar í för með sér. En tékkneska þjóðin sýndi samt innrásarherjunum hug sinn. Fólk kom saman til að mótmæla og Jón Magnússon. sýndi andstöðu sína í verki á margvíslegan hátt. Saga tékknesku þjóðarinnar á þessum örlagatímum 1968 hlýtur að vera okkur hvatning til baráttu fyrir frelsi og mannréttindum. Mjög víða eru þjóðir hnepptar í þrældómsfjötra einræðis- og kúgunar. Helgustu mannréttindi fóiksins eru brotin. Við sem þekkjum ekki annað en frjálst lýðræðisskipulag, nema af af- spurn, megum aldrei gleyma þeim fórnum, sem færðar eru á degi hverjum af mönnum, sem berjast fyrir grundvallarmannréttindum í þeim löndum, þar sem þau eru fótum troðin. Það er skylda okkar, að leggja þessari baráttu lið ef við viljum halda áfram að njóta þeirra gæða, sem frelsið veitir okkur. Þó að einræðisstjórnir komi fram í mörgum myndum og séu af ýmsum gerðum, þá stafar frjálsufn þjóðum heims mest hætta af einræðisstefnu kommúnismans. Um leið og við minnumst Tékkóslóvakíu, þá skulum við ekki gleyma því, að á þessu ári eru liðin 25 ár frá uppreisn Austur-Þjóð- verja gegn rússnesku herraþjóð- inni. 22 ár frá því að rússneskur her kæfði frelsisbaráttu Ungverja í blóði. Reistur hefur verið smánarmúr í Berlín, til þess að koma í veg fyrir að þeir sem búa við kerfi kommúnismans geti flúið til frelsins. Næstum daglega ber- ast fréttir af réttarhöldum í Sovétríkjunum yfir fólki, sem hefur það eitt til saka unnið, að hafa aðrar skoðanir en yfirvöldin. Kommúnisminn þolir ekki frjálsa hugsun og er því ógnun við lýðræði og frelsi. En kerfið er að bresta. Jafnvel kommúnistaflokkar í lýðræðisríkj- um Vestur-Evrópu eru farnir að mótmæla ofbeldinu. ítalskir kommúnistar telja t.d. nauðsyn- legt að vera í NATO vegna þess að þeir telja frelsi og sjálfstæði lands síns best borgið á þann hátt. Kommúnistaflokkar víðast í Vestur-Evrópu fordæma mann- ¦réttindabrot Sovétríkjanna og sýndarréttarhöld yfir andófs- mönnum. Á sama tíma lítur út fyrir, að næsti forsætisráðherra Islands gæti orðið maður, sem segist ekki vita um mannréttindabrot í Sovét- ríkjunum og vill ekkert vita um réttarhöld yfir andófsmönnum þar. Gott fundarfólk. Vorið í Prag stóð stutt. Bryn- drekarnir kæfðu þann frelsis- neista, sem Dubcek og aðrir leiðtogar tékknesku þjóðarinnar kveiktu 1968. En vorið kemur aftur. Frelsisunnandi fólk verður ekki bugað til eilífðar. Það mun ná fram rétti sínum. Rússneskir skriðdrekar gátu kæft frelsisvið- leitni Tékka í bili, en þeir geta það ekki um alla framtíð. Þeir geta dæmt Yuri Orlov, byggt fleiri fangelsi og magnað ógnarstjórn- ina, en hver slík aðgerð ber vitni veikleika þeirra. Fyrr en varir bresta múrar ófrelsisins. Látum þessi tímamót verða okkur hvatning til virkrar baráttu fyrir auknum mannréttindum og lýðfrelsi. Lýðræði eru engin sjálfsögð gæði. Við þurfum að berjast fyrir því. Virk barátta okkar getur valdið því, að fleiri skörð komi í múra ófrelsisins og hindrað, að við verðum ofurseld kúguninni. ................. -............

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.