Morgunblaðið - 02.06.1985, Blaðsíða 33

Morgunblaðið - 02.06.1985, Blaðsíða 33
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 2. JÚNÍÍ985 8BSf33 HorgunbU8io/0l.K.Hag. læknanema, sem vildi gjarna fá verkefni að vinna sumarið 1972. Það sumar, síðasta sumarið mitt uppi á Keldum, voru nokkrir læknanemar að safna blóði út um allt land, gerðu athuganir á ónæmisástandi kvenna á barn- eignarskeiði í þrettán héruðum. Skoðuðu sýni og reyndu að gera sér svolitla grein fyrir því hvernig ísl. kvenfólk stæði með tilliti til ónæmis gegn rauðum hundum. Út úr þessari athugun kom, að það var nú enginn verulegur munur á fslendingum og öðrum þjóðum hvað þetta snerti, það var um 85% ónæmi meðal kvenna i þéttbýli og aðeins lægra í sveitum, en þó kannski minni munur á sveit og þéttbýli en maður hefði getað haldið. Að visu hafði komið stór rauðuhundafaraldur 1963—'64 og fólk bjó kannski að þvi, en þetta gaf okkur jafnari mynd en við höfðum búist við. Síðan 1974, fyrsta árið sem þessi deild starf- aði, fór líffræðingur í það verkefni að athuga ónæmisástand ófriskra kvenna um eins árs tíma, frá miðju árinu 1974 og fram á mitt ár 1975. Útkoman var lík og i þeirri athugun sem hafði áður verið gerð, á breiðari grundvelli. í árs- lok 1975 fórum við að stefna að þvi að rauðuhundapróf vrði fastur lið- ur í mæðraskoðun. Arið 1976 byrj- uðum við að undirbúa það að farið yrði að bólusetja, og beindum þá athyglinni að ungum stúlkum, töldum rétt að byrja á þeim eins og gert hafði verið i Sviþjóð, Bretlandi og víðar. í samvinnu við landlækni varð að ráði að gerðar yrðu mótefnamælingar á stúlkum í 12 ára bekkjum hér á Reykjavík- ursvæðinu. í janúar 1977 var byrj- að að bólusetja mótefnalausar tólf ára telpur og konur sem voru ný- búnar að fæða börn. Þótti sýnt að þær yrðu ekki ófriskar næstu mánuðina. Mótefnalausu konun- um, sem höfðu verið mældar á meðgöngutímanum og reynst neikvæðar, var boðin bólusetning gegn rauðum hundum um leið og þær fóru með sín nýfæddu börn út af fæðingardeild. Við ætluðum okkur svolítinn tima til að átta okkur á því hvernig þetta gengi. Á miðju ári 1978, þegar við höfðum haft vinnufrið í rúmt ár með þetta verkefni, skall á einhver sá grimmasti rauðuhundafar- aldur, sem hefur komið og stóð i eitt ár. Byrjaði á miðju sumri 1978 og var i landinu fram á vormánuði 1979. Á þessu tímabili hvöttum við allar ófrískar konur til að fara sem allra fyrst i rauðuhundapróf, eða um leið og þær tækju eftir þvi sjálfar að þær væru orðnar ófrisk- ar og koma í það tvisvar með hálfs mánaðar millibili. Þá gátum við sagt þeim sem reyndust hafa mót- efni frá gamalli tið, að allt væri í lagi með þær, en fylgst með hin- um, sem voru neikvæðar, fram yf- ir fyrstu þrjá hættulegu mánuð- ina. Þessi regla er enn i fullu gildi núna, þegar rauðir hundar eru að ganga og ég vil hvetja allar konur sem ekki hafa enn komið i mæl- ingu að draga það nú ekki lengur og koma tvisvar með hálfs mánað- ar millibili, ef þær eru ófrískar nú og hafa aldrei verið mældar áður. Rauðir hundar eru fósturskemm- andi veira og hættutiminn er fyrstu 12 vikurnar af meðgöngu- tímanum, en eftir þann tíma dreg- ur verulega úr áhrifum þeirra á fóstrið, þó það geti að vísu skemmt fyrstu 16 til 18 vikurnar." Árangur aðgerðanna „í þessum faraldri urðu á sjötta þúsund konur ófriskar og við gerð- um rúmlega fjórtán þúsund rann- sóknir á þessum konum. Það greindust rauðir hundar hjá 156 ófrískum konum og 104 fóstureyð- ingar voru gerðar út af rauðum hundum i þessum faraldri. Mót- efnamælingar eru mikill stuðning- ur við sjúkdómsgreiningu. Ef við berum saman faraldurinn 1978—79 og stóra rauðuhunda- faraldurinn sem gekk 1963—'64, þá vitum við að i þeim faraldri voru gerðar rúmlega 70 fóstureyð- ingar, en i árganginum sem fædd- ist '64 voru samt 37 gölluð börn. Eftir þennan faraldur veit ég ekki um nema tvö gölluð börn, þannig að mótefnamælingarnar virðast hafa hjálpað mjög mikið við sjúkdómsgreiningarnar i vafatil- fellum. Þegar þetta erfiða ár var liðið, þá höfðu rannsóknirnar staðið yf- ir frá 1972, og okkur fannst að við myndum vera búin að mæla hér um helming kvenna á barneign- arskeiði. Þvi var sett af stað sam- vinnuverkefni með landlækni, þar sem ákveðið var að á næstu tveim árum yrði reynt að finna hinar, sem enn voru ómældar, bjóða þeim bólusetningu sem væru neikvæðar og vildu nota getnað- arvarnir í þrjá mánuði eftir sprautuna. Konum sem fá lifandi bóluefni gegn rauðum hundum er svolítil hætta búin, þvi að bóluefn- ið getur hugsanlega skaðað fóstur. Þess vegna er reynt að fyrirbyggja að konan verði ófrísk fyrstu þrjá mánuðina eftir bólusetningu. Og konan má ekki vera ófrísk þegar hún er sprautuð. Það var sem sagt farið í að skipuleggja þetta verkefni og við fengum læknastúdenta i lið með okkur rétt einu sinni. Þeir fóru sumarið '79 út i strjálbýlustu hér- uðin og fundu konurnar, sem verst var að ná til. Siðan tóku heilsu- gæslustoðvarnar við starfinu um haustið. Við fengum eintök af þjóðskránni, merktum inn á hana allar, sem höfðu verið mældar og skráðum hinar, sem þurfti að bjóða mælingu. Síðan gengum við í að það væri gert. Á þeim tveimur árum sem þetta verkefni var unn- ið (júní 1979 — júni 1981) voru rannsakaðar 20.338 konur og telp- ur, 12 til 42 ára. í þeirra hópi voru aðeins 1457 sem þurfti að bólu- setja. Hinar höfðu myndað mót- efni við sýkingar í undangengnum faröldrum. Rauðir hundar eru oft mjög vægur sjúkdómur og algengt er að fólk verði ekkert veikt, en myndi samt endingargóð mótefni á sama hátt og þeir sem verða veikir. Niðurstöður rannsókna okkar i þessari herferð gegn fóst- urskemmdum af völdum rauðra hunda birtust fyrir nokkrum vik- um í einu af ritum Alþjóða heil- brigðisstofnunarinnar. Síðan þessari skipulegu leit lauk höfum við fylgst rækilega með því hvort allar verðandi mæður hafi átt kost á mótefnamælingu. Við fáum hingað blóðsýni úr þeim öll- um frá mæðraskoðunarstoðvum í þéttbýli og dreifbýli og athugum i spjaldskrá deildarinnar, hvort mæling hafi verið gerð. Ef svo er ekki er mæling gerð á sýninu og oft þarf að fylgjast með þvi hvort mótefni séu í nægjanlega miklu magni, sérstaklega eftir bólusetn- ingu. Rauðuhundapróf eru því enn fastur liður i mæðraskoðun. Á hverju ári er farið í 12 ára bekki allra barnaskóla i landinu. Sýni eru tekin og mæld og mótefna- lausum telpum boðin bólusetning. Ef forráðamenn samþykkja, er bólusett og síðan tekið nýtt sýni eftir nokkurn tíma, svo hægt sé að meta hvort bólusetningin bar árangur. Með þessum hætti erum við bú- in að ná til rúmlega 85% af öllu kvenfólki á landinu i aldursflokk- um frá tólf til fertugs, ónæmið er orðið 96—98% þannig að við von- um að ekki verði framvegis mikið um rauða hunda, sem geti gert fósturskaða. En þeir geta samt sem áður gengið sem faraldur í krökkum og karlmönnum og núna allt síðasta ár hafa þeir verið að stinga sér niður hér, og sérlega núna i vor. Það er þvi full ástæða til að hvetja þær konur sem ekki hafa farið í mótefnamælingu að bregðast skjótt við." Nýjar rannsókn- _____araðferðir_____ „Við höfum komið upp nýjum verkefnum hér á deildinni. Eftir að þau komu úr námi, þessi þrjú sem fóru út, höfum við tekið til við rannsóknir sem við gátum ekki gert í byrjun. Við höfum líka betri tæki en þá. Háskólinn hefur keypt fyrir okkur tæki sem hafa orðið mjog mikils virði fyrir sjúkra- þjónustuna og eftirlit með ónæm- isaðgerðum. Greiningu á öndun- arfærasýkingu i ungbornum er nú hægt að gera á fáum klukkustund- um í staðinn fyrir að þurfa að bíða eftir blóðprufum, sem ekki er hægt að nota nema nokkrir dagar séu liðnir frá þvi að sjúkdómurinn byrjaði. Einn af þeim líffræðing- um sem kom til baka, dr. Þorgerð- ur Árnadóttir, kom pessum rann- sóknum i gang fyrir tveimur ár- um. Þessi nýja greiningaraðferð hefur komið að mjög góðum not- um, sérstaklega á veturna, þegar mest er um öndunarfærasýkingar í litlum bornum. Þorgerður hefur einnig fengist við að greina niður- gangspestir i bornum, sem við höfðum engar aðstæður til að gera í byrjun. Þessar nýju rannsóknir hafa náttúrlega aukið aðsóknina að deildinni mjög mikið." Þess má geta að landlæknir hef- ur farið þess á leit við Rannsókn- arstofu Háskólans i veirufræði að hún taki að sér rannsóknir á hin- um margumtalaða en lítt rann- sakaða sjúkdómi AIDS, — svo hver veit nema það verði næsta stóra verkefnið og þá vonandi við aðrar aðstæður en rannsóknar- stofan býr við nú. Grunnbólusetningar skipta miklu máli Nú fer i hönd sá árstími þegar fólk ferðast hvað mest erlendis og fyrst talað er um bólusetningar og ónæmisaðgerðir er ekki úr vegi að fá örlitlar upplýsingar hjá Mar- gréti um það hvað hafa beri i huga i þvi sambandi þegar lagt er upp i langferð. „Það er kannski dálftið breyti- legt. Hér er nú tiltölulega gott heilbrigðiseftirlit. Eins ogþú veist þá er t.d. ungbarnaeftirlitið til fyrirmyndar, enda hvergi jafn lít- ill ungbarnadauði eins og á þessu landi nú orðið. Eftirlit með ónæm- isaðgerðum ungbarna er gott og hefur heilsuverndarfólk unnið þarna ómetanlegt starf. Þegar þú ferð að lita á ferða- mannabólusetningar, þá skiptir ákaflega miklu máli hvernig grunnbólusetningarnar eru. Ef þær eru í ólagi, þá þarf miklu betra eftirlit með ferðafólki en þarf ef grunnbólusetningarnar eru vel gerðar og reglulegt eftirlit með ónæmisaðgerðum á skólaskyldu- aldri. Við hér erum því vel sett og verðum það vonandi áfram. Aftur á móti hafa viss svæði í heiminum sínar sérstöku sýkingar, sem ber- ast lika út af þeim. Þá þarf sér- stakar bólusetningar ef farið er inn á þessi svæði. Hægt er að nefna sem dæmi hitabeltisguluna eða yellow fever, sýkingu sem berst með skordýrum eða bitflug- um sem lifa á vissum svæðum. Þvi þarf að bólusetja gegn þessum sjúkdómi ef farið er inn á slik svæði." Hvað með aðrar tegundir af gulu? „Já, það eru til svo margar teg- undir af gulu. Ein tegundin berst með blóðgjöfum og óhreinum nál- um og er hún því algeng meðal stunguefnaneytenda. En sú teg- und sem berst með menguðum mat er algengust á ferðamanna- svæðunum. Þarna er á ferðinni mildari tegund gulu, en óþægileg samt og fólk fær gjarnan gulusýk- ingu ef það fer ekki varlega á slík- um stöðum. Við þeim tegundum sem berast með matvælum eru til sérhæfð mótefni sem duga manni í tveggja mánaða ferð. Svo eru náttúrlega sjúkdómar sem við erum búin að útrýma úr okkar þjóðfélagi, eins og mænu- veikin, sem er auðvelt að ná sér i með menguðu vatni og menguðum mat, víða þar sem hreinlæti er ekki á háu stigi og þar sem mænu- sótt er landlæg. Þú þarft ekki að fara lengra en til Suður-Evrópu og ég tala nú ekki um ef þú ætlar til Afríku. Þá er vitanlega mjög gott að mænusóttarbólusetningin sé í lagi. Ef þú hefur ekki fengið við- bótarskammt í fimm til tíu ár, þarf að endurnýja bólusetninguna áður en farið er á slík svæði. Nú, ég hef líka alltaf haft svo- litlar áhyggjur af sólarlöndunum vegna hættu á mænusóttarsmiti. Það eru svæði sem eru engan veg- inn örugg og sjálfsagt fyrir fólk að athuga með mænusóttarbólusetn- ingu áður en farið er til allra suð- lægra landa. Það fyndist mér góð regla. Ef fólk ætlar lengra, t.d. frá Spáni til Marokkó eða lengra suð- ur i Afríku, þá er alveg sjálfsagt að athuga mænusóttarbólusetn- inguna áður en lagt er af stað." Berklar víða í heiminum Svo eru vissulega til fleiri sjúkdómar, sem fólk getur fengið á ferðalögum, en þeir sem við get- um bóiusett fyrir. Ég hef persónu- lega svolitlar áhyggjur af því hvað við erum róleg gagnvart berklun- um. Vegna þess að við höfum ekki haft mikið af þeim sjúkdómi að segja i mörg ár er hann að mestu gleymdur. Það var gerð mikil hreinsun hér á landi, meðan verið var að ná berklunum niður. Þá var eftirlitið mjög strangt. Það var fylgst með fólki bæði i skólum og á vinnustoðum og víðar. Þegar búið er að minnka berklaveikina, þann- ig að sára fá tilfelli koma upp á löngum tima, þá er eins og enginn muni eftir þeim lengur. Berklar eru algengur sjúkdómur mjög viða i heiminum og við þurf- um ekkert sérlega langt að fara til að geta lent i smithættu — til Bretlands og jafnvel til Norður- landa. Hér er landsfólkið ekki bólusett við berklum, af því þess er ekki þorf i landi með fáa smit- bera eða enga. En um leið og við tökum þá ákvörðun að bólusetja ekki, þá verður að tryggja að eftir- litið sé i lagi. Það þarf að vera eftirlit með ungu fólki sem fer inn á sýkt svæði. Unglingar ferðast oft á ódýrum lestarmiðum og sofa i svefnpokaplássum eða vinna kannski sumarvinnu á erlendum Rannsóknarstofu HÍ í veirufræði er ætlað það hlutverk að sinna há- skólakennslu í veiru- fræði og nauösynlegum verkefnum fyrir heil- brigðisþjónustu lands- ins, bæði greiningu veirusótta og eftirliti með ónæmisaðgerðum gegn veirusóttum. Þess- um verkefnum var um langt skeið sinnt í Tilraunastöðinni að Keldum, án þess þó að þar væri nokkru sinni sköpuð sérstök aðstaða eða ráðið starfsfólk sér- staklega til að sinna greiningu bráðra veiru- sjúkdóma í mönnum nema skamman tíma hverju sinni, þegar skæðir faraldrar gengu. Þó húsnæði og aðstæð- ur á Eiríksgötu séu með frumstæðara móti, er þar gert ráð fyrir starfs- fólki, sem vinni ein- göngu að veirurann- sóknum fyrir heilbrigð- isþjónustuna, og þar er tækjakostur og mann- afli til að gera margar algengar veirurann- sóknir og faraldsfræði- legar athuganir, er telja má til grundvallarrann- sókna á veirum og veirusóttum hér á landi. Rauðir hundar hafa ver- ið að stinga sér niður einkum núna í vor og full ástæða til að hvetja allar konur á barnseign- arskeiði, sem ekki hafa farið í rauðuhundapróf, til að draga það ekki deginum lengur.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.