Morgunblaðið - 07.07.1985, Síða 36

36
MORGUNBLADIÐ, SUNNUDAGUR 7. JTJLl 1985
FRÆÐSLUÞÆTTIR HINS ÍSLENSKA NÁTTÚRUFÉLAGS
Lítið eitt um
— eftir Árna Waag
Fram að árinu 1979 voru hvalir
yfirleitt ákaflega lítið í hugum
flestra okkar íslendinga. Alla vega
hafa hvalir verið sveipaðir leyndar-
dómsfullum ble frá alda öðli og átt
mikinn þátt í ýmiss konar kynjasög-
um og bábiljum um þessi dýr, eink-
um hin sterrú Jón lærði segir í hinni
frægu bók sinni „Um íslands að-
skiljanlegu náttúru“ frá illhvelum
eða vondum fiskum, eins og hvalir
voru kallaðir á fyrrí tímum. Illhvelin
áttu að vera „síþyrst f manndráp og
skipsskaða". Átti þetta við um teg-
undir sem eru hinar mestu friðsemd-
arskepnur. Til þess að vega upp á
móti „vondu fiskunum“ gerðu menn
steypireyðina og fleiri reyðarhvali að
„góðum fiskum“ senda af skaparan-
um til að halda hinum í skefjum.
Þeir vour látnir gera meira, þeir
ráku sfldina og jafnvel þorskinn að
landi og inn í firði, svo að mennirnir
gætu nið í hann þegar hann vildi
ekki koma af eigin hvötum. Ekki er
unnt að fullyrða um sannmæli þessa,
en úti við strendur NV-Afrfku hefur
frá fornu fari tekist samvinna á milli
fiskimanna og höfrunga, þar sem
þeir síðarnefndu reka fisktorfur að
landi þeim fyrrnefndu til mikilla
hagsbóta. Það hefur sem sé verið
mikil hula yfir þessum hópi spen-
dýra á liðnum tímum og gætir þessa
jafnvel enn.
Talið er fullvist að hvalir séu
komnir af ferfættum landspen-
dýrum. Fyrir 65—75 milljónum
ára leituðu þau fyrstu til sjávar og
10—20 milljónum árum síðar
koma fram lffverur sem unnt er að
nefna eiginlega hvali.
Hvalir teljast til sérstaks ætt-
bálks sem skiptast i 3 undirætt-
bálka:
1. Fornhvali
2. Tannhvali
3. Skiðishvali
Fornhvalir dóu út fyrir um 20
milljón árum. Þegar talað er um
stórhveli er oftast átt við skíðis-
hvali, en þeir verða allir, að hrefn-
unni undanskilinni, meira en 10 m
að lengd. Steypireyðurin, stærsta
dýr sem nokkru sinni hefur lifað á
jörðinni, verður allt að 30 m löng
og getur orðið 150 lestir að þyngd.
Tannhvalirnir eru allir minni en
10 m, að búrhvalnum undanskild-
um, en hann verður nálægt 17 m
Iangur og allt að 40 lestum að
þyngd.
Tannhvalir hafa tennur f efra
eða neðra skolti eða báðum skolt-
um, sem þeir nota til að gripa fæö-
una með, sem er aðallega fiskur og
smokkfiskategundir. Skíðishvalir
hafa hins vegar hornkenndar plöt-
ur, kögraðar innan, f efri skolti
sem notaðar eru til fæðuöflunar,
en fæða þeirra er einkum krabba-
svifdýr og uppsjávarfiskar.
Allar skfðishvalategundir hér
við land eru mikil fardýr og eru
þær fyrst og fremst hér að vor-,
sumar- og haustlagi þegar fæðu-
framboð er hvað mest. Á veturna
halda þær í átt að miðbaug, oft um
mörg þúsund km leið. Tannhvalir
eru yfirleitt ekki eins mikil fardýr,
að undanskildum búrhvalnum, þó
þeir ferðist allmikið á milli.
Fullvaxnir tannhvalstarfar eru
oft verulega stærri en kýrnar, en
stærðarmunur kynjanna er lftill
hjá skíðishvölum, þótt kýrnar séu
heldur stærri.
Tannhvalir eru oft fjölkvænis-
dýr með flókið félagsatferli, en
skfðishvalir einkvænisdýr.
Hægri og vinstri hauskúpu-
helmingur tannhvala er ekki eins,
en svo er hins vegar farið með
skíðishvali. Þá hafa tannhvalir
m.a. aðeins eitt blástursop ofan á
hausnum og er það oft staðsett á
öðrum hauskúpuhelming. Blást-
ursop skíðishvala eru alltaf tvö á
sitt hvorum hauskúpuhelming.
Eins og áður segir eru hvalir
spendýr með jafnheitt blóð og
hafa orðið að laga sig lffi í um-
hverfi, algerlega ólíku því sem for-
feður þeirra lifðu við. Hvalir eru
eini ættbálkur spendýra sem er
óháður landi með öllu. Selir og
sænaut eru háð landi. Þeir fyrr-
nefndu verða að fæða kópa sina á
þurru og sænaut eru háð gróðri
við strendur.
Þegar höfð er í huga sú óhemju
breyting sem hefur orðið á þessum
lífverum, er ekki unnt að komast
hjá því að undrast og drjúpa höfði
í lotningu fyrir móður náttúru.
Því er ef til vill við hæfi að segja
frá nokkrum þáttum f þessu
stórbrotna þróunarferli.
Straumlínulaga líkamsbygging
hvala minnkar viðnám þeirra og
sparar þannig orku. Þeir hafa
slétta og hárlausa húð. Þó eru
skíðishvalir og ferskvatnshöfr-
ungar með iitið eitt af hárum um
munnvikin, en þau eru skynfæri,
notuð einkum af hinum sfðar-
nefndu dýrum þegar þau róta uppi
í botni gruggugra stórfljóta f ætis-
leit. Hvalir hafa engin ytri eyru og
engan eiginlegan háls eða baklimi.
Leifar baklima er að finna aftar-
lega á líkamanum, lausar f hold-
inu og gera ekkert gagn.
Sundflmi hvala er mikil og nauð-
synleg þegar þarf að afla fæðu og
ferðast um langa vegu. Þeir nota
lárétta sporðblöökuna til sunds og
með lóðréttum hreyfingum stirtl-
unnar geta hvalir náð miklum
hraða, eða allt að 50 km á klst.
þegar mikið liggur við, en fara að
öllu jöfnu mun hægar. Þeir nota
bægslin eingöngu til stýringar og
jafnvægis. I bægslum eru sams
konar bein og hjá mönnum og öðr-
um spendýrum.
Djúpköfun. Sumar tegundir
hvala geta kafað ótrúlega djúpt,
allt niður á 200 m dýpi. Má þar
nefna búrhval og andanefju. 1 kafi
geta þessar tegundir verið 1—2
klst. Er þetta með ólíkindum.
Þetta er hvölum mögulegt vegna
þess að þeir geta m.a. tæmt lung-
un nær algerlega svo að meira af
súrefni kemst fyrir í þeim þegar
hvalirnir kafa aftur. Þá er blóð-
rauði hvala (myoglobin) öðruvfsi
en í öðrum spendýrum að þvf leyti
að hann bindur mjög mikið af súr-
efni. Auk þess er meira af honum
i blóðinu en hjá öðrum spendýr-
um. Þá ber að geta þess að hvalir
þola meira af koltvfsýringi mjólk-
ursýru f vefjum sfnum en önnur
spendýr án þess að verða fyrir eit-
uráhrifum.
Temprun líkamshita. Hvalir eru
með jafnheitt blóð, eins og áður
segir, og er likamshiti þeirra 36°C.
Verður að halda honum á þvf stigi,
annars verður dýrið sjúkt eða
deyr. Þeir lifa í sjó sem getur verið
frá frostmarki og allt upp í 20—30
stiga heitur. Til að verjast hita-
tapi hafa hvalir þykkt spiklag
undir þunnri húðinni sem ein-
angrar mjög vel. Þá losa þeir sig
við umfram hita með e.k. mótflæð-
ishitatemprun i bægslum, sporð-
blöðku og bakhorni. Þegar dýrið
þarf að losa sig við umfram hita
streymir blóðið til þessara hluta
líkamans þar sem blóðið kemst
næst sjónum. Þar fer það í gegn-
um þéttriðið háræðanet og kólnar.
Síðan fer það aftur um bláæðar
inn f lfkamann. En hitaskipti fel-
ast einnig í því að blá- og slagæðar
liggja mjög þétt saman. Loks má
nefna að það lokast fyrir blóð-
streymi út í ysta lag húðarinnar
þegar koma á í veg fyrir hitatap.
Stærð. Það að vera stór er eitt af
aðlögunareinkennum hvala. Land-
dýr gætu aldrei orðið eins stór og
stórhvelin vegna þess að ganglim-
irnir yrðu að vera svo stórir og
klunnalegir til þess að geta borið
þann þunga sem stærðin hefði f
för með sér. Auk þess sem hreyf-
ingar allar yrðu svo stirðar að þær
kæmu ekki að gagni. Hin mikla
stærð hvala byggist á því að
flotkraftur sjávarins heldur
þunga þessara risa að miklu leyti
uppi. Stór dýr hafa hlutfallslega
minna yfirborð en lítil. Minna yf-
irborð, minna hitatap. En eitt
dæmi um stórleik móður náttúru.
Sérhæft fæðunám. Sérhæfingin
felst m.a. í þvi að hvalir ferðast
um óravegu frá hlýsjávarsvæðum
þar sem fæða er stopul til kald-
sjávarsvæða þar sem fæðufram-
boð er mikið að sumarlagi. Vega-
lengdir skipta þúsundum km á
hverju ári. Sérhæft fæðunám er
einnig falið f eiginleikum hvala í
því að safna miklu magni af spiki
undir húðina sem þeir nota sem
næringarforða til vetrarins.

Öfugur burður hvalkálfs.
Háþróað bergmálskerfi hvala
gegnir einnig mikilvægu hlutverki
við að staðsetja bráð. Oftast eru
engin tök á að slfkt gerist f kola-
myrkri undirdjúpana. Ekki er nóg
með að hvalir staðsetji bráö sína,
heldur eru þeir færir um að greina
tegund hennar, magn og fjarlægð.
Tjáskipti. Hljóð berast fjórum til
fimm sinnum hraðar f legi en á
láði. Hvalir hafa þróast með tilliti
til þessarar staðreyndar. Nær öll
tjáskipti þeirra fara fram með
þeim hætti að þeir senda frá sér
hljóðbylgjur sem þeir nema þegar
þær endurkastast við að rekast á
eitthvað er á vegi þeirra verða.
Eins og segir hér að ofan er ná-
kvæmnin ótrúleg. Það hefur verið
sagt að hvalir „sjái“ með heyrnar-
færunum. Það má með sanni
segja. í sædýrasöfnum erlendis
hafa lokur verið settar á þjálfaða
höfrunga og byrgt þeim sýn og
þeir látnir sækja hluti af mismun-
andi gerðum, sem kastað hefur
verið út f laugina til þeirra. Þessi
sýningaratriði bregðast svo til
aldrei. Eina skilyrðið til þess að
höfrungunum heppnist þetta er að
sá sem þjálfar hann sé með hend-
ina niðri í vatninu. Höfrungurinn
verður að fá endurkast hljóð-
bylgja frá hendinni. Með hinum
einstæðu eiginleikum hvala til
þess að nema hljóbylgjur hafa
þeir þróað með sér fullkomið
„málkerfi" sem sérfræðingar vítt
og breitt um allan heim eru að
reyna að kryfja til mergjar. Það
verður þungur róður, því að „mál-
ið“ er vægast sagt mjög erfitt. Tal-
ið er að þær tilraunir sem verið er
að framkvæma í þessu sambandi
hafi leitt f Ijós að maðurinn hafi
komist næst þvf að komast í „tal-
samband“ við aðra dýrategund en
hann sjálfan.
Öfugur burður. Allar tegundir
spendýra fæða afkvæmi sfn með
höfuðiö fyrst. Ef á því verður
brestur er eitthvað að og verður að
gera ráðstafanir til þess að fæð-
ingin geti blessast. Á þetta að
sjálfsögðu við þegar um konur og
húsdýr er að ræða. Hvaldýr fæðir
neðansjávar. Ef fæðingin færi
fram á sama hátt og hjá spendýr-
um er sennilegt að kálfurinn
myndi hreinlega kafna, þvf að
sambandið við blóðæðakerfi kýr-
innar rofnar fyrr þegar fæðingin
fer fram með þessum hætti. Því
fer öfug fæðing fram hjá hvalkúm,
þ.e.a.s. stirtlan birtist fyrst. Við
fæðinguna er mjög oft annar hval-
ur til taks hjá kúnni. Sést hefur
þegar „ljósmóðirin" hefur aðstoð-
að við að koma kálfinum upp að
yfirbórðinu.
Hér hafa verið taldir upp nokkr-
ir þeir aðlögunarþættir sem að-
skilja þennan hóp lffvera frá öðr-
um spendýrum. Margt er á huldu
um lffshagi þeirra og nánast
óplægður akur bfður þeirra sem
hafa hug og þekkingu til að takast
á við verkefni eins og þetta.
Rannsóknir á hvölum hafa nær
eingöngu farið fram í sædýrasöfn-
um og hvalveiðistöðvum. Er vitað
mikið um líffærafræði þeirra teg-
unda sem mest hafa verið veiddar
á liðnum árum. Þá hefur mikill
fróðleikur fengist við margs konar
tilraunir á höfrungum og háhyrn-
ingum í sædýrasöfnum og til-
raunastöðvum. Aftur á móti er
þekking manna á hvölum úti á sjó
þar sem þeir eru frjálsir mjög af j
skornum skammti. Að vfsu hafa
menn öðlast einhvern fróðleik
þegar farið hefur verið á hvala-
slóðir, en í litlum mæli.
Jóhann Sigurjónsson, sjávar-
líffræðingur hjá Hafrannsóknar-
stofnuninni, tók til starfa við
hvalarannsóknir fyrir 10 árum. Á
þessum stutta tima hefur þekking
aukist verulega á lifsferli hvala
hér við land. Það á þó einkum við
um þær tegundir sem mest hafa
verið veiddar undanfarin ár. Teg-
undirnar eru langreyður, hrafn-
reyður (hrefna) og búrhvalur.
Minni vitneskja hefur fengist um
sandreyðina, enda ekki eins mikið
veidd, og göngur hennar hér við
land eru lika ekki eins reglu-
bundnar og hjá hinum tegundun-