Morgunblaðið - 18.09.1985, Side 18

18
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR18. SEPTEMBER1985
Hræðslan við bjórinn
— eftir Sigurð
Pétursson
Það var sú tíð, að íslendingar
drukku sitt öl og höfðu ánægju af,
líkt og nágrannaþjóðirnar hafa
alltaf gert og gera ennþá. Og þeir
gerðu sitt öl sjálfir, fyrst úr hun-
angi og vatni og kölluðu mjöð, en
síðan úr malti, eins og nú tíðkast
með öðrum þjóðum, og kölluðu það
ýmist öl eða bjór. Islenska þjóðin
hefur aldrei hræðst bjórdrykkju,
heldur talið bjórinn vera mein-
lausan samanborið við annað
áfengi, og margir fslendingar
drekka hann fremur en vín, standi
þeim hvort tveggja til boða. Gall-
inn er bara sá, að hér á landi fæst
enginn fullgildur bjór, heldur að-
eins pilsner og öl með 2*4 % vín-
anda í hæsta lagi og telst ekki
vera áfengi, heldur léttöl.
Kröfurnar, sem gerðar eru til
þess réttnefnda bjórs eru þær, að
hann hafi góð áhrif, sé góður á
bragðið og munnfyllandi (voll-
mundich). Reynslan hefur sýnt, að
til þess að ná slíkum gæðum þarf
bjórinn að innihalda 3-5% af vín-
anda og 6-7% af maltseyði, en það
eru uppleyst næringarefni úr
maltinu, bæði kolvetni, köfnunar-
efnissambönd og sölt, svipað og er
í brauði. En svona góðan bjór fá
íslendingar ekki að framleiða
handa sjálfum sér né flytja hann
inn. Aftur á móti mega þeir fram-
leiða hann til útflutnings, og þá
meðtalin erlendu sendiráðin á ís-
landi, herinn á Keflavíkurflugvelli
og flughafnarbúðin á sama stað.
Þar geta allir ferðamenn á leið til
landsins, líka þeir íslenzku, keypt
íslenzkan bjór, svokallaðan
Thule-bjór, sem þykir ágætur og
bregst engum bjórunnanda. Þessi
einstæða áfengissala er skipulögð
af þeim misvitru valdamönnum
íslenzkum á Alþingi og í ríkis-
stjórn, sem hræddir eru við bjór-
inn. Þeir stjórna einnig Áfengis-
verslun ríkisins, en hjá henni geta
allir íslendingar tvítugir og eldri
keypt eins og þeir vilja af hvers
konar áfengi, bæði veiku og sterku,
allt nema Thule-bjór.
Þetta veika öl, sem vér íslend-
ingar búum við og réttilega á að
nefnast léttöl, það leiddi að lokum
til þess, að óánægðir neytendur
tóku til sinna ráða. Fyrsti mótleik-
urinn var einfaldlega sá, að
minnka kaupin á þessum svala-
drykk og kaupa heldur létt vín.
Næsti valkostur var sá að fá sér
bara nokkra snafsa með léttölinu.
Og þriðja leiðin var að blanda
léttölið með sterkum vínum. Til
þessa ráðs gripu mörg veitingahús
og kölluðu drykkinn „bjórlíki", en
vinsældir þess urðu svo miklar, að
salan bar uppi rekstur fjölda
smárra veitingahúsa. Þeir sem
höfðu hræðst sterka bjórinn, urðu
nú nauðugir viljugir að hræðast
líka bjórlíkið. Hlutaðeigandi ráð-
herra varð að lokum svo hræddur,
að hann bannaði bjórlíkið.
Á 17. og 18. öld er brennivín
orðið algengt hérlendis, en öl-
drykkjan fer minnkandi að sama
skapi. Fleiri tegundir af sterkum
vínum bættust fljótt við og nutu
hér bæði vinsælda og virðingar,
eins og t.d. koníak og viskí.
Drykkjuskapur fór því mjög vax-
andi, svo að mörgum þótti horfa
til vandræða. Þetta ástand í áfeng-
ismálum mun hafa orðið hvati til
þess, að Góðtemplarareglan
(IOGT) tók að starfa hér um 1880.
Þó að lokatakmark hennar sé að
vísu algert áfengisbindindi, þá er
jrfirleitt farið þar hægt í sakirnar,
enda hefur henni orðið talsvert
ágengt. Er það mest að þakka því
heilbrigða skemmtanalífi, sem
templarastúkurnar héldu uppi, s.s.
dansleikjum án áfengis, sem voru
vel sóttir af ungu fólki, og ekki
síður af þeim, er stóðu utan regl-
unnar. Sumum bindindispostulum
af eldri kynslóðinni þótti hér ekki
nóg að gert og heimtuðu áfengis-
bann á Islandi. Þetta varð til þess
að árið 1909 var bannlagafrum-
varpið lagt fram á Alþingi (þing-
skjal 45) opsambvkkt þsrsama
Önnur var sú hætta sem
Hannes benti á að staf-
aði af bannlögunum, en
hún var í því fólgin „að
hafa í landinu lög, sem
ekki er hægt að hafa
hemil á, er og verður
siðspillandi og eitur fyrir
hugsunarhátt þjóðarinn-
ar.“
Boð og bönn
Mjög harðar umræður urðu á
Alþingi við setningu bannlaganna.
Þjóðaratkvæðagreiðsla alþingis-
kjósenda um frumvarpið hafði
farið fram árið 1908, og tjáðu sig
4.900 fylgjandi banni, en 3.250 voru
á móti. Björn Jónsson þáverandi
þingmaður Barðstrendinga, síðar
ritstjóri og ráðherra, lagði frum-
varpið fram, en hann var aðal-
flutningsmaður þess. Var Björn
allharðorður í ræðu sinni. Vitnaði
hann m.a. í breska ráðherrann
Gladstone (1854-1930, ráðherra
1868-74), er tekið hafði svo til orða
um áfengið, að það væri „meira
heimsböl en allar styrjaldir og
drepsóttir, er yfir mannkynið
hafði gengið". Björn vék að helztu
mótbárunum sem hafðar voru uppi
gegn áfengisbanni, svo sem skerð-
ingu persónufrelsis, erfiðleikum
við að fá lögunum hlýtt og tekju-
tjóni fyrir landið. Úr þessum mót-
bárum vildi flutningsmaður lítið
gera.
Fyrsti andmælandi var fyrrver-
andi íslandsráðherra Hannes
Hafstein, og var ræða hans, eins
og við mátti búast, bæði málefna-
leg og allhvöss. Taldi hann m.a.
landið lítt fýsilegt fyrir ferðamenn
„með þvingunarlögum sínum og
lögákveðnu mataræði". Og Hannes
hélt áfram: Við setningu laga um
aðflutningsbann á áfengi til ís-
lands, myndu útlendingar hugsa
sem svo: „Þjóðin hlýtur að vera svo
skrælingjalega ístöðulaus og
hneigð til ofdrykkju, að þetta hef-
ur þótt einasta ráðið til þess að
bjarga henni." Önnur var sú hætta,
sem Hannes benti á að stafaði af
bannlögunum, en hún var í því
fólgin „að hafa í landinu lög, sem
ekki er hægt að hafa hemil á, er
og verður siðspillandi og eitur
fyrir hugsunarhátt þjóðarinnar."
Hannes var líka svo framsýnn, að
hann varaði við því, að innflutn-
ingsbann á vini til íslands gæti
beint í hættu markaðinum fyrir
íslenzkan saltfisk á Spáni. (Alþt.
BII1909).
Frumvarpið var að lokum sam-
þykkt með 18 atkvæðum gegn 6
og afgreitt sem lög nr. 44/1909.
Grunur Hannesar Hafstein um
viðbrögð Spánverja við bannlögun-
um átti eftir að rætast. Það var á
árunum 1921-1922 að Spánverjar
tóku þá afstöðu, að þeir myndu
hætta að kaupa saltfisk frá ís-
landi, ef íslendingar keyptu ekki
af þeim vín. íslendingar létu und-
an og leyfðu innflutning á spönsk-
um vínum, með allt að 21% vín-
anda. Þar með var stíflan brostin
og lítið eftir af áfengisbanninu
nema nafnið. Bein afleiðing af
þessu var sú, að þ. 27/6 1921 voru
sett lög um ríkiseinkasölu á áfengi
á íslandi, lög nr. 62/1921, en þar
stóð í 1. gr.: „Frá 1/1 1922 má
enginn nema ríkisstjórnin flytja
hingað frá útlöndum áfengi og
vínanda, sem heimilt er að flytja
til landsins, og í er meira en 2'4 %
af vínanda að rúmmáli. Sendimenn
annarra ríkja haldi þó rétti sínum
til innflutnings á áfengi." Forsæt-
isráðherra var þá Jón Magnússon.
Það var svo á alþingi 1935, að
Pétur Ottesen, þingmaður Borg-
firðinga og eindreginn bindindis-
maður, ætlaði að hressa dálítið
upp á bannlögin og framkvæmdina
á þeim. En hér fór öðru vísi en
ætlað var. Pétur flutti þingsálvkt-
unartillögu í Sameinuðu þingi
(þingskjal 355), þar sem lögð var
áherzla á, að áfengislögunum frá
1909 skildi betur framfylgt, en
gert hafði verið. Um tillöguna urðu
mjög litlar umræður, nema hvað
Hermann Jónasson forsætisráð-
herra flutti um hana ítarlega
ræðu. Taldi Hermann ekki hægt
að vinna gegn áfengisbölinu í þessu
landi, frekar en annars staðar, á
annan hátt en með upplýsingum
um hversu mikið böl áfengisnautn-
in er. Aðrar þjóðir hefðu orðið að
beygja sig fyrir þessu og við yrðum
að gera það sama. „Að setja þessar
reglugerðir, sem við erum marg-
búnir að reyna, koma ekki að
gagni, það er alveg þýðingarlaust."
Taldi Hermann það yrði áfengis-
málinu til gagns, ef flutningsmað-
ur tillögunnar vildi taka hana
aftur. Fór svo að lokum að umræð-
um var frestað, tillagan tekin af
dagskrá og var hún aldrei framar
tekin á dagskrá aftur. (Alþt. D
1935). Þannig liðu bannlögin út af
án þess að nokkur tæki eftir því.
Afnám laganna var staðfest á
Alþingi þ. 19/12 með lögum nr.
33/1935.
En málinu var ekki þar með
lokið, því að nú kom í ljós, að
bannlögin höfðu gert í bólið sitt,
og reyndist óþverrinn svo gróm-
tekinn, að ennþá eftir rétta hálfa
öld hefur ekki tekist að þvo þennan
smánarblett í burtu. Er hér átt við
þær tætlur úr bannlögunum varð-
andi bjórinn, sem settar hafa verið
í áfengislögin frá 1935, en þær eru
á þá leið, að bannað er að flytja
til landsins eða framleiða þar
handa íslendingum sjálfum, öl eða
bjór, sem í er meira en 214% af
vinanda. Aftur á móti mega þeir
drekka vín af hvaða styrkleika sem
er. Er þetta ölbann hin mesta
vanvirða og vantraust, sem ís-
lenzkir valdamenn hafa nokkru
sinni sýnt þegnum sínum, og er
að nokkru leyti sprottið af þröng-
sýni og þvermóðsku meirihluta
þingmanna, en þó mest af hræðslu
þeirra við þann hóp kjósenda sem
hræðist sterkan bjór.
Algengasta röksemdin gegn
réttnefndum bjór hérlendis er sú,
að hann leiðir unglingana út í
drykkjuskap. Þetta er mikil mein-
loka, enda sér maður ekki annars
staðar meira áberandi drykkju-
skap meðal unglinga en hér á ís-
landi, þar sem ekki fæst áfengur
bjór. Þeir sem dvalið hafa erlendis
og heimsótt veitingastaði austan
hafs og vestan, vita það allir, að
þarna er alls staðar fyrst og fremst
drukkinn bjór af styrkleikanum
3-5% og áberandi drukknir menn
sjást sjaldan. íslendingar hafa
yfirleitt ekki lært að drekka bjór,
þeir neyta sterkari drykkja og
verða bæði oftar og meira fullir.
Uppgjöf Alþingis
Undanfarna hálfa öld (1935—
1985) hafa innan Alþingis Islend-
inga verið gerðar fjölda margar
tilraunir til þess að bjarga þessu
margumtalaða bjórmáli í höfn.
Hafa verið lagðar fram bæði
þingsályktunartillögur og frum-
vörp til laga, en öll þessi mál hafa
annað hvort verið felld eða dagað
uppi. Hér verður aðeins vikið að
þeim allra síðustu.
Á 106. löggjafarþingi 1983-84
lögðu nokkrir þingmenn neðri
deildar fram frumvarp til laga (86.
mál, þingskjal 88) um að fella í
burtu undantekningarákvæðið um
sterka bjórinn í 3. gr. áfengislag-
anna. Jón Magnússon hdl. þáver-
andi varaþingmaður var flutnings-
maður frumvarpsins, enda höfund-
ur þess og gerði hann ítarlega
grein fyrir gangi málsins. Fannst
Jóni það „óneitanlega nokkuð sér-
stakt að hafa áfengislöggjöf, sem
bannar léttustu tegund þessa
vímugjafa og að margra mati þá
skaðminnstu en leyfir það sterk-
asta og skaðmesta." Jón vakti
athygli á því, að andstæðingar
bjórsölu hér á landi hefðu sett
fram alrangar staðhæfingar um
stöðu bjórmála í Svíþjóð, en það
var einmitt sú þjóð, sem bjórand-
Björn Jónsson Hannes Hafstein
Þeir voru á öndverðum meiði um bjórinn 1909.
stæðingar hér vildu hafa til fyrir-
myndar. Af þessum fullyrðingum
hefði helst mátt ráða, að bjór væri
bannaður í Svíþjóð, en það er öðru
nær, því að þar eru árlega drukknir
60 1 af bjór fyrir hvert mannsbarn
í landinu. Frá 1977 er um tvenns-
konar bjór að ræða í Svíþjóð:
annars vegar léttöl með vínanda-
magni 2,8% og hins vegar bjór
með 4,5%. (Hér fóru hérlendir
bjórandstæðingar með ósannindi.
Innskot S.P.). Síðan greinir Jón
Magnússon frá skoðanakönnun,
sem Hagvangur gerði hér haustið
1983 um sölu á bjór úr útsölum
ÁTVR „Niðurstaðan varð sú, að
þeir sem vildu að þetta yrði leyft
voru 63,5% aðspurðra, en á móti
voru 33,7%; 2,8% aðspurðra tóku
ekki afstöðu." Málið á þingskjali
88 dagaði uppi.
Á sama þingi var flutt þings-
ályktunartiilaga um þjóðarat-
kvæðagreiðslu um heimild til
bruggunar og sölu meðalsterks
áfengs öls. Tillagan dagaði líka
uppi.
Bjórfrumvarpið var endurflutt á
næsta þingi, 1984-85, og lagði þá
Jón B. Hannibalsson það fram í
N.d. þ. 26/11. í greinargerð með
frumvarpinu er vakin athygli á
því, að öldum saman var neysla
áfengs öls eða mjaðar þjóðlegur
siður á íslandi, en lagðist því
miður af, einkum fyrir tilstuðlan
nýlenduherra Dana, sem voru
langt komnir að drekkja þjóðinni
í brennivíni strax á 17. öld. Stein-
grímur J. Sigfússon andmælti
frumvarpinu og var umræðu síðan
frestað. Framhald 1. umræðu fór
svo fram þ. 28/11 og var þá málinu
vísað til 2. umræðu og allsherjar-
nefndar. Kom það aftur á dagskrá
N.d. þ. 6/5 og var samþykkt þar
23/5 með 20 atkvæðum gegn 16 og
því vísað til E.D. þar var samþykkt
með 12 atkvæðum gegn 6 að láta
fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu
um frumvarpið og var það þannig
breytt endursent N.d. — Þar var
tillagan um þjóðaratkvæðagreiðsl-
una felld, en nú var á þessum sama
fundi þ. 19/6 líka felld 1. gr. frum-
varpsins á þingskjali 88 með 20
atkvæðum gegn 12 og má það
furðulegt heita, sbr. atkvæða-
greiðsluna í N.d. 23/5. Hér með
var bjórfrumvarpið endanlega úr
sögunni á þessu þingi, og má segja
að þar hafi verið um uppgjöf hins
háa Alþingis að ræða.
Höfundur er gerlafnedingur.
ísafjörður:
Sýning um endurbæt-
ur á gömlum bygging-
um í Bandaríkjunum
MENNINGARSTOFNUN Banda-
ríkjanna og Arkitektafélag íslands
hafa sett upp sýningu á bókasafni
Menntaskólans á ísafirði. Sýningin
verður opnuð í dag og ber hún nafnið
Architecture and Renewal Exhibit
USA.
Sýningin lýsir ýmsum endur-
bótum sem gerðar hafa verið á
eldra húsnæði og eldri bæjarhlut-
um i bandarískum borgum. Segja
má að það sé alþjóðleg vakning
nú að endurbæta gömul hús og
jafnvel endurbyggja þau að mestu.
Sýningin er opin frá kl. 18.00 til
22.00 virka daga, en frá kl. 14.00
til 18.00 um helgar og stendur til
29. september. Aðgangur er ókeyp-
is. Þegar sýningunni lýkur á
ísafirði verður hún flutt til Vest-
mannaeyja.
(Úr frétUtilkynningu)
„Bunka-shishu“ eða japanskur
pennasaumur kynntur á íslandi
HANNYRÐA- og listakonan Toshiko
Hayashi frá Japan kemur hingað til
lands í dag og mun fara víðs vegar
um land næstu tvær vikurnar til að
sýna nýstárlegan útsaum, sem heitir
„Bunka-shishu“ á japönsku.
Aðferðin við þennan útsaum er
þannig, að efnið sem saumað er í
er fyrst strekkt vel á tréramma.
Áhaldið sem notað er við sauminn
er nál með holu skafti. ísaums-
þráðurinn er fínn og teygjanlegur.
Hann er þræddur í gegnum nálina.
Haldið er á nálinni eins og penna
meðan verið er að sauma. Þess
vegna hefur saumurinn hlotið
nafnið pennasaumur á íslensku.
Þetta er auðveldur saumur fyrir
fólk á öllum aldri, konur sem karla.
Frú Hayashi mun sýna penna-
saum á eftirtöldum stöðum:
Miðv.d. 18/9: Húsavík. Versl.
Garðarshólmi, Garðarsbr. 15.
Fimmtud. 19/9: Egilsstaðir. Hann-
yrðav. Agla, Selási 13.
Föstud. 20/9: Höfn, Hornafirði.
Verslunin Laufás.
Mánud. 23/9: Reykjavík. Hann-
yrðav. Strammi, óðinsg. 1.
Þriðjud. 24/9: Reykjavík. Hann-
yrðav. Strammi, óðinsg. 1.
Miðv.d. 25/9: Selfoss. Hannyrða-
versl. íris. Eyrarvegi 5.
Fimmtud. 26/9: Borgarnes. Hann-
yrðaversl. Jórunnar Backman.
Föstud. 27/9: Keflavík. Hann-
yrðav. Ingdís, Hafnargötu 6.
Sýnikennslan er alls staðar
ókeypis. Frú Hayashi verður með
fjöldann allan af gullfallegum sýn-
ishornum sem gaman er að skoða.
Hannyrðaverslunin Strammi
hefur séð um að skipuleggja ferðir
frú Hayashi hér á landi, en hún
kemur til landsins á eigin vegum.
(Fréttííillcynnlnv.)