Morgunblaðið - 08.11.1985, Side 25

MORGUNBLADIÐ, FÖSTUDAGUR 8. NÓVEMBER1985
25
íð elliglöp
í íslandi?
Tíöni elliglapa
Algengi er hugtak sem oftast er
notað til að tákna tíðni sjúkdóma.
Algengi sjúkdóms er fjöldi þeirra
einstaklinga sem hafa sjúkdóminn
á tilteknum tíma í ákveðnum hópi
og er venjulegagefin í prósentum.
Vegna þess að elliglöp eru hæg-
fara sjúkdómur hefur þeim verið
skipt í tvo flokka, væg og erfið.
Er hér eingöngu farið eftir því hve
hæfir sjúklingarnir eru að sjá um
sig sjálfir. Þeir sem væg elligiöp
hafa þurfa minni háttar aðstoð við
ýmsar lagengar athafnir, svo sem
aðstoð við fjármál og innkaup
vegna minnisleysis. Við erfið elli-
glöp þarf sjúklingurinn aðstoð við
flestar eða allar athafnir og enn-
fremur gæslu að meira eða minna
leiti allan sólarhringinn.
Fjöldi þeirra sem hafa elliglöp
eykst mikið með aldrinum eins og
sjá má á mynd 1. U.þ.b. 10% af
öllum á 75 ára aldri hafa elliglöp
væg eða erfið. Við 87 ára aldur eru
hins vegar 14.4% með væg elliglöp,
eða um helmingi fleiri en við 75
ára aldurinn. Öðru máli gegnir um
erfið elliglöp. Við 75 ára aldur
hafa um 3.0% erfið elliglöp en
14.4% við 87 ára aldur. Erfið elli-
glöp eru því nær fimmfalt algeng-
ari við 87 ára aldur en hjá 75 ára
gömlu fólki. Tíðni erfiðra elliglapa
eykst því mun hraðar með aldrin-
um en tíðni vægari tilfellanna.
Ennfremur er athyglisvert að sjá
að fjölgunin er meiri á bilinu 81
til 87 ára en á 75 til 81 árs bilinu.
samkvæmt mannfjöldaspám mun
öldruðum fjölga mikið næstu ára-
tugina. Á næstu 15 árum, þ.e.a.s.
fram til næstu aldamóta mun fólki
65 ára og eldra fjölga um 7000.
Fólki yfir 80 ára aldur mun fjölga
um 2000 á sama tíma. Það er því
ljóst að núverandi þjónusta fyrir
fólk með elliglöp verður að aukast
talsvert á næstu árum þó ekki eigi
að gera meira en að viðhalda því
ástandi sem nú er. Flestir telja þó
að gera verði betur en það. Langir
biðlistar eftir langleguplássum
benda til þess að skortur sé á slíkri
aðstöðu eða a.m.k. séu þau pláss
sem til eru ekki nýtt fyrir slíka
sjúklinga.
Breyttir þjóðfélagshættir síð-
ustu áratuga hafa valdið því að æ
erfiðara verður að annast sjúkl-
inga með erfið elliglöp í heimahús-
um. Þessir sjúklingar þurfa oft
gæslu allan sólarhringinn, en fá-
títt er að hægt sé að stunda slíka
gæslu á nútímaheimilum, því að
algengt er að allt vinnufært heim-
ilisfólk sé útivinnandi. Erlendis
hafa fjölskyldur sem annast um
sjúka aldraða ættingja sína verið
rannsakaðar og í ljós hefur komið
aukinn kvíði og áhypgjur, tekju-
missir og aukin félagsleg einangr-
un hjá stórum hluta þessara fjöl-
skyldna. Af þessum sökum er sí-
aukin krafa gerð um að vista fólk
með elliglöp á stofnunum að
minnsta kosti þegar sjúkdómurinn
er langt genginn.
Hvar dveljast sjúklingar
með elliglöp nú?
i áðurnefndri rannsókn á geð-
sjúkdómum aldraðra á íslandi var
athugað hve stór hluti sjúklinga
með elliglöp var vistaður á stofnun
til langdvalar (tafla 1 og 2). Hlut-
fallslegur fjöldi langdvalarsjúkl-
inga fer vaxandi með aldrinum.
Við 75 ára aldur eru um 14% fólks
með væg elliglöp á stofnunum en
44% við 87 ára aldur. Við erfið
elliglöp er þetta hlutfall að sjálf-
sögðu mun hærra. Rúmlega 40%
sjúklinga með erfið elliglöp við 75
ára aldur eru á stofnun til langs
tíma, en nær 70% við 87 ára aldur.
Það er athyglisvert að um 30%
háaldraðs fólks með erfið elliglöp
býr hjá ættingjum sínum eða
maka þegar haft er í huga að hér
er um að ræða ósjálfbjarga ein-
staklinga, sem þurfa gæslu meira
eða minna allan sólarhringinn.
Einnig er vert að gefa gaum að
fjölda þeirra sem búa einir. 20%
fólks með væg og rúm 9.5% með
erfið elliglöp býr eitt við 81 árs
aldur. Þetta er hátt hlutfall þar
sem augljóst er að erfitt er að
annast slíka sjúklinga í heimahús-
um enda hafa erlendar rannsóknir
staðfest það. Við 87 ára aldur er
þetta hlutfall lægra, rúm 10% við
væg elliglöp en einungis 4% við
erfið elliglöp.
Á hvaða stofnunum eru þá sjúkl-
ingar með elliglöp vistaðir? Á töflu
3 sést að elliheimilin eru algeng-
asti vistunarstaður aldraðra með
elliglöp, 60% fólks með væg elli-
glöp og 45% með erfið elliglöp
dvelja þar. Svipað hlutfall gildir á
aldrinum 81 til 87 ára en þær
niðurstöður eru ekki sýndar hér.
Þetta er athyglisvert einkum þeg-
ar haft er i huga að í mörgum
tilfellum eru elliheimilin ekki vel
í stakk búin til slíkrar umönnunar
og kemur þar bæði til óhentugt
húsnæði og starfsfólksskortur.
Tiltölulega fáir dvelja á hjúkr-
unardeildum til lengri tíma, 20%
með væg og rúm 30% með erfið
elliglöp á aldrinum 75 til 81 árs
og er hlutfallið svipað á aldrinum
81 til 87 ára.
Á almennum sjúkrahúsum
dvelja 10-20% þeirra sjúklinga
með elliglöp sem á stofnunum eru
til langdvalar. Almenn sjúkrahús
eru frekar illa fallin til að annast
langdvalarsjúklinga auk þess sem
það er fjárhagslega óhagkvæmt.
Starfsemi almennra sjúkrahúsa er
fyrst og fremst skipulögð með
þarfir sjúklinga með bráða sjúk-
dóma í huga. Á vegum Landlækn-
is- og Borgarlæknisembættisins
(Ársæll Jónsson o.fl.) var gerð
athugun á langlegusjúklingum
sem voru á almennum sjúkrahús-
um þ. 31. marz 1981. I ljós kom
að 41% þeirra voru með erfið elli-
glöp og 12% með væg. Því virðist
sem að stórum hluta til séu lang-
dvalarsjúklingar á almennum
sjúkrahúsum með elliglöp.
Lokaorö
Hér hafa verið til umræðu ellj.-
glöp aldraðra Íslendinga. Sýnt
hefur verið fram á hvernig tíðni
þessa sjúkdóms, einkum erfiðari
tilfellanna fer hratt vaxandi með
aldrinum. 30-40% þessara sjúkl-
inga búa í heimahúsum, þótt þeir
séu að mestu eða öllu leyti ósjálf-
bjarga og þurfi mikla gæslu. Af
þeim stofnunum sem vista fólk
með elliglöp taka elliheimilin við
stærstum hluta sjúklinganna, en á
almennum sjúkrahúsum virðast
einnig allmargir sjúklingar til#
langdvalar. Fólksfjöldaspár benda '
til þess að auka verði þjónustu
verulega ef halda á í horfinu, en
sórátak þarf að gera ef bæta á
þjónustu og umönnun sjúklinga
með elliglöp svo einhverju nemi. í
fjölmiðlum hefur nýlega verið tal-
að um að 900 einstaklingar bíði
þess að komast á elli- eða hjúkr-
unarheimili og þar af séu 300 i
mjög brýnni þröf fyrir vistun.
Biðlistinn á eftir að lengjast á
næstu árum ef ekkert verður að
gert, þar sem öldruðum mun fjölga
verulega á næstu árum og áratug-
um eins og áður hefur verið bent
á. Virðist hér vera brýnast að efla
elliheimilin og hjúkrunardeildir
svo að þessar stofnanir geti betur
annast sjúklinga með elliglöp og
aðra aldraða sjúklinga sem þurfa
mikillar hjálpar við.
Höfuadur er lækair i Geðdeild
Landspítalans.
TAFLA2
Dreifing sjúklinga (%) með erfið elliglöp
á aldrinum 75-87 ára eftir búsetu
Býreinn Við75ára aldur Vió 81 árs aldur 9,7 Við87ára aldur 3,9
Býr með öðrum 59,5 34,5 27,7
Á stofnun 40,5 55,8 68,4
Alls 100,0 100,0 100,0
TAFLA3
Sjúklingar með elliglöp (75-81 árs) á stofnun til langdvalar
eftir tegund stofnunar
Væg elliglöp Erfið elliglöp
75-81 árs 75-81 árs
Elliheimili 61,8 45,2
Hjúkrunardeild 20,6 31,1
Alm. sjúkrahús 12,4 21,3
Stofnun óþekkt 5,2 2,4
Alls 100,0 100,0
er-
;onar
stöðvum er halda áfram rekstri
verði það góð að þær skili arði.
Þau skip sem nú fara á uppboð á
því að binda og selja aðeins ef
öðru er lagt en ekki afhenda þau
fyrri eigendum aftur eftir að
skuldir hafa verið afskrifaðar og
verðlauna þá fyrir vitleysuna. Fé-
lagslegan vanda fólksins verður
að leysa á annan hátt nema með
áframhaldandi tapútgerð. Auk
tapsins vegna offjárfestingarinnar
er til viðbótar tapið vegna hinna
glötuðu tækifæri (opporttunity
costs). Fjármunum sem hefur
verið varið í offjárfestingu verður
ekki varið í arðbæra fjárfestingu
og ágóði glatast. Tapið er því tvö-
falt. Fjármunum sem varið er í
togarakaup á einum stað verður
ekki varið I fiskirækt á sama eða
öðrum stað. Fjáraustri í vonlaus
hrörnandi byggðalög með togara-
Sveinn Valfells
kaupum og tapverksmiðjum er á
kostnað þeirra byggðalaga þar sem
aðstæður eru betri. Allir eru svo
dregnir niður ( svaðið fyrir bragð-
ið.
En hver er orsök þess að svo illa
er komið? Pólitískt skipað sjóða-
kerfi og kjördæmapot einstakra
þingmanna, er hugsa meira um
hag sinn en þjóðar, og kallað hefur
verið því fína nafni byggðastefna.
Ekki er furða að almenningur hafi
ekki meira álit á þeim en skoð-
annakannanir sýna.
Byggðastefnan hefur leitt til
offjárfestingar í sjávarútvegi og
landbúnaði og þar með kippt
rekstrargrundvellinum undan at-
vinnulifi dreifbýlisins, hindrað
eðlilega þróun þéttbýlis á lands-
byggðinni þ.e. fækkun og stækkun
byggðakjarna, og aukið fólksflótt-
ann til Reykjavikur. Heggur sá er
hlífa skildi. í Vestur-Þýskalandi
er fjöldi ibúa á hvern þingmann
um 270.000 eða heldur meira en
íbúafjöldi íslands. Skyldi kjör-
dæmapotið minnka ef landinu
væri breytt í eitt kjördæmi og
þingmönnum fækkað niður 125?
Ætli frumorsakanna að vandan-
um sé ekki að leita í ólýðræðislegu
kjördæmaskipulagi þar sem þegn-
um landsins er mismunað i at-
kvæðisrétti eftir búsetu. Réttur
þegna til að vera jafnir að lögum
og að hafa jafnan kosningarétt er
einn af hornsteinum lýðræðisins
sem vantar á íslandi. Mismunun i
kosningarétti hvort sem tylli-
ástæðan er kynþáttur, búseta,
kynferði, tekjur, o.sv.frv. er sama
mannréttindabrotið.
Verkamannafélagið Dagsbrún
ætti ef til vill að íhuga hvort setja
ætti útflutningsbann á islenskar
vörur eða létu þeir kannski af
banni sínu á Suður-Afríku ef
blakkir þegnar hennar fengju 1
55/55 % atkvæðisréttar á við
hvíta sem er svipað hlutfall og er
á milli atkvæðisréttar Keflvikinga
og ísfirðinga.
Profiles at Courage var bók er
gefin var út i nafni Kennedys
heitins Bandaríkjaforseta. Fjallar
hún um menn sem höfðu þor til
að standa og falla með réttum
málstað. Sjálfstæðisflokkurinn
segist vera flokkur lýðræðis, lýð-
réttinda og einstaklingsfrelsis.
Skýtur því skökku við er á síðasta
landsfundi var svæfð tillaga um
jafn sjálfsögð grundvallar mann-
réttindi og jafnan kosningarétt.
Jón Magnússon flutningsmaður
tillögunnar var svo felldur út úr
miðstjórn. Betra er að falla með
sæmd en að lifa við skömm. Þvi
miður eru pólitisku hugleysingj-
arnir fleiri en hinir.
liöfundur er rerk- og riðskipta-
fræðingur.
Húsavík:
Byrjað að
salta og
frysta
sfld
Húsavík, 6. nÓTember.
SÍLDVEIÐI i lagnet frá
Húsavík brást alveg á þessu
hausti og það litla, sem
veiddist, fór allt í frystingu.
I dag kom mb. Björg Jóns-
dóttir með 80 tonn af síld,
veiddri fyrir austan og verð-
ur hún söltuð og fryst hjá
Fiskiðjusamlaginu. Þetta er
kærkominn fengur þvi
gæfta- og aflaleysi hefur
verið hjá bátunum, sem héð-
an hafa róið og því lítið um
atvinnu hjá Fiskiðjusamlagi
Húsavíkur.
Fréttaritari