Morgunblaðið - 20.07.1988, Blaðsíða 15

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 20. JÚLÍ 1988
15
Kaþólskir, biskupa-
kirkjan og púrítanar
Erlendar bækur
Siglaugur Brynleifsson
Hugh Trevor-Roper: Catholics,
Anglicans and Puritans — Sev-
enteenth Century Essays. Secker
& Warburg 1987.
Hugh Trevor-Roper skrifar í inn-
gangi: „Hinar fímm ritgerðir í þessu
bindi, snerta allar á einn eða annan
hátt, enska hugmyndasögu fyrir og
í byltingu púrítana. En er hægt að
tala um enska hugmyndasögu?
Saga hugmynda verður aldrei rakin
einangruð ... Hugmyndir flæða
yfir öll í landamæri og einnig tíma-
takmarkanir... Menn uppgötva
foma heimspekinga, jafnvel á okkar
tímum og skoðanir þeirra eignast
hljómgrunn nú ...“
Þessar fimm ritgerðir Trevor-
Ropers eru eins og hann segir um
tímabil trúardeilna á Englandi á 17.
öld, sem snerta heimspeki og pólitík
ekki í litlum mæii. Heimsmjmdin
var í nýrri geijun og sú geijun varð
rakin til siðskiptatímanna og reynd-
ar lengra aftur. Byltingakenndar
hugmjmdir um vísindi tengdust
nýplatínismanum. Campanella
héldu fram mennskri meðvitund,
sem grundvallar staðrejmd, og sem
væri forsenda hugmjmdar manna
um Guð, sem væri hugmjmd í sömu
mieðvitund. 1599 stofnaði hann
útópískt lýðveldi sem var snarlega
upprætt. A næsta ári var Giordano
Bruno brenndur í Róm. Hugmyndir
Paracelsusar festu rætur í þýska
ríkinu.
Atburðir og kveikja þeirra, ný
viðhorf í heimspeki og trúarskoðun-
um, tengdust nýjum viðhorfum á
Englandi. „Novum Organum" eftir
Bacon kom út 1620 og um aldamót-
in kom út eina prentaða rit Nicolas-
ar Hills, „ Philosophia Epicurea,
Democritiana, Theophrastica"
1601. Það vakti takmarkaða at-
hygli, það var ekki fyrr en með
endurútgáfunni 1619, sem athygli
vaknaði. Þetta rit og höfundur þess
er viðfangsefni fyrstu ritgerðar Tre-
vor-Ropers í þessu riti.
„Hver var Nicolas Hill?“ spyr
Trevor-Roper. Hann íjallar um það
litla sem er vitað um lífshlaup hans
og honum tekst að finna meira,
með heimildakönnun og rannsókn-
um á þeirra tíðar textum. Hann
telur að Hill hafí verið arftaki Brun-
os, varðandi atómismann, kjama-
kenningu Demókrítusar og sú máls-
vöm var hættulegt frávik frá
grunnheimsmynd kirkjunnar í
kenningum Aristótelesar. Hill var
altekinn kenningum þeirra manna,
sem á 16. og 17. öld leituðu nýs
heimsmjmdar-grundvallar og þær
kenningar stönguðust á við óskeik-
ulleika kenninga kaþólsku kirkjunn-
ar.
Mótmælendur töldu grundvöllinn
vera „orðið“ texta Biblíunnar og
spádóma Testamentanna. Stærð-
fræðingar og stjömufræðingar áttu
heimsmjmd, þar sem stærðfræði-
legir útreikningar áttu sér samsvör-
un í spádómum Biblíunnar og þar
með þeim skilningi á sögunni, sem
var staðfesting á kerfi mótmæl-
enda-guðfræðinga.
Rannsóknir og hugmyndir
stjömufræðinga og náttúruskoðara
16. og 17. aldar vom bundnar guð-
fræðilegum forsendum, þeir tóku
því eðlilega þátt í trúardeilum 17.
aldar.
Trevor-Roper hefur skrifað sögu
Lauds erkibiskups. Þessi ritgefð er
Felumeinið alkóhólismi
Bœkur
Jóhanna Kristjónsdóttir
Steinar Guðmundsson: Furðu-
heimar alkóhólismans
Útg. Styrktarfélag Sogns 1983.
Fimm ár em síðan þessi bók kom
út, en höfundur sendi hana til mín
fyrir nokkra og að lestri loknum
fínnst mér gild ástæða til að vekja
á henni athygli. Áfengisvandamál
Islendinga er hið geigvænlegasta,
um það ætti ekki að þurfa að orð-
lengja. Þær íjölskyldur geta vart
verið margar, sem hafa ekki kynnst
þessu vandamáli á einn eða annan
hátt. Eiginlega merkilegt rannsókn-
arefni, hvað við getum samt lengi
leyft okkur að tala af mikilli dóm-
hörku og yfírlæti um áfengismál
og afleiðingar sem þær hafa á ein-
staklinginn, fjölskylduna, að ekki
sé nú minnst á hinn þjóðfélagslega
þátt.
Samt er óhætt að fullyrða að
hugarfarsbreyting hefur orðið, þótt
inni í henni felist ýmiss konar tvö-
feldni og tvískinnungur. AA-sam-
tökin hafa unnið og vinna mikið
starf og SÁÁ hefur fengið miklu
áorkað. Það er vert allrar virðingar
og vonandi að slíkt starf haldi áfram
að skila nokkmm árangri.
Innan þeirra hreyfmga sem beij-
ast gegn áfengisvandanum em uppi
ólíkar skoðanir á því hvemig skuli
skilgreina alkóhólisma. Hvort þetta
sé sjúkdómur eða ekki. Og ef svo
er, af hvaða toga, félagslegum,
geðrænum eða líkamlegum.
Steinar Guðmundsson var sjálfur
drykkjumaður í mörg ár, en tókst
að hætta að drekka og hefur síðan
verið ötull baráttumaður innan
samtaka sem reyna að ná valdi á
þessum vanda. Hann hefur skrifað
allmargar bækur um málið og hefur
nokkurra áður verið getið í þessum
dálkum. Bókin sem hér um ræðir
hefur inni að halda ýmsan fróðleik,
Steinar Guðmundsson
leiðbeiningar og upplýsingar, sem
að gagni hljóta að koma. Steinar
hefur sjálfur ákveðnar skoðanir á
hvemig skilgreina beri alkhólisma
og segir á einum stað:„Alkóhólismi
er huglægur kvilli sem í hverju ein-
stöku tilviki hefur verið byggður
upp af þeim sem síðar verður að
beijast við hann í eigin fari. Hér
er ekki um sjúkdóm að ræða, sem
ætla má að læknavísindin hafi ein-
hver tök á, heldur er hér um ástand
að ræða, ástand sem vinna má gegn
með þekkingu, en vandinn liggur í
því að fá þann sem við alkóhólisma
býr til að tileinka sér þá þekkingu
sem á boðstólum er.“
Bók þessari skiptir höfundur í
sjö aðalkafla, þar sem gerð er grein
fyrir hinum mörgu þáttum alkóhól-
isma og stigum. Frásögnin er oft-
ast skýr og skipuleg og raunsæi
og skilningur ræður ferðinni, frem-
ur en vandlætingar eða boðunar-
tónn, sem fer í taugamar á mörg-
um. Því er mönnum, hvort sem
þeir telja sig vera alkóhólista eða
ekki, áreiðanlega hollt að lesa hana.
Lífsreynsla höfundar sjálfs og ein-
lægni eykur gildi hennar.
um Laud og pólitískt vald. Hann
kemst að þeirri niðurstöðu að hefðu
Stuartar stutt biskupakirkju Lauds
heilshugar, hefðu þeir getað (e.t.v.)
átt þess kost að tryggja konung-
dæmi sínu tryggan hugmjmda-
gmnn „og þar með getað skapað
raunvemlegt einveldi af Guðs náðs,
samkvæmt evrópskri gerð“.
Þriðja ritgerðin er um James
Ussher, erkibiskup í Armagh. Eins
og fleiri kirkjunnar menn um alda-
mótin 1600 og síðar þá varð hann
fyrir áhrifum af kenningum franska
húgenottans Pierre de la Ramée eða
Petmsar Ramusar. Ramisminn
lagði mikla áherslu á rökhyggju og
rökfræði og höfuðsetur ramismans
var í Trinity College í Dublin, þar
sem Ussher lærði og kenndi.
Ramisminn náði áhrifum vítt um
Evrópu á tímabili, m.a. hélt Biynj-
ólfur biskup fyrirlestra um ramis-
mann, sbr.: „Hann las fyrst á ámn-
um í dómkirkjunnar skóla, þrisvar
f viku explicationem & commentar-
ium jrfir Petri Rami dialecticam, því
hann hafði þá fyrir nokkm frá sér
lagt Aristotelicam philosophiam et
methodum“ (Ævisaga Brynjólfs
Sveinssonar biskups eptir Torfa
prófast Jónsson í Gaulveijabæ Rv.
1915.). Áhrif Usshers urðu mikil
bæði í kirkjumálum og stjómmáium
en þau mál vom samtvinnuð. Kenn-
ing hans var skýr og afdráttarlaus,
mjög vel rökstudd og kenndi þar
áhrifa ramismans. Hann var undan-
fari Lauds erkibiskups og einnig
kenninga púrítana þegar frá leið.
Fjórða ritgerðin fjallar um hug-
myndasögu á ámm byltingarinnar
og lokaritgerðin er um Milton og
pólitfska afstöðu haus. Pólitísk af-
staða Miltons er umdeild meðal
enskra sagnfræðinga og hefur dr.
Christopher Hill dregið upp mynd
af Milton sem málsvara enskra lág-
stétta og hefur að sögn Trevor-
Ropers vafasamar heimildir að
byggja á. Þessi ritgerð er skrifuð
til birtingar í þessu riti og er frá-
bærlega vel samin og skýr í útslitun
á Milton, sem trúmanni, skáldi og
þátttakanda í pólitískum átökum
síns tfma.
Hugh Trevor-Roper skrifar hér
um efni sem em e.t.v. ekki forvitni-
leg, trúardeilur á Englandi á 17.
öld, nema þá fyrir enska lesendur
og þá takmarkaðan hóp. En Tre-
vor-Roper er gæddur þeirri gáfu
að geta gert slíkt efni mjög forvitni-
legt og það sem meira er mjög
skemmtilegt aflestrar. Allar þessar
ritgerðir em mjög læsilegar eins
og allt sem höfundurinn hefur skrif-
að. Andríki, stílsnilld og gmndvöll-
uð þekking einkennir skrif hans.
Krókódila Dundee er ein eftirtektarverðasta hetja hvita tjaldsins
í seinni tið. Heilbrigður, hrekklaus og umgengst glæpahyski stór-
borgarþjóðfélaganna líkt og eiturkvikindi merkurinnar og af-
greiðir það af eðlishvöt náttúrubarnsins. Enda uppalinn af hinum
dulúðugu frumbyggjum ...
Krókódílamaður og
kólombískir þrjótar
Kvikmyndir
Sæbjöm Valdimarsson
Háskolabíó:
Krókódíla Dundee 2
Leikstjóri John Cornell. Hand-
rit Paul og Brett Hogan. Tón-
list Peter Best. Aðalleikendur
Paul Hogan, Linda Kozlowski,
John Meillon. Bandarísk. Par-
amount 1988.
Ástralska leikaranum, hand-
ritshöfundinum og kempunni Paul
Hogan til mikils ama, varð hann
að skrifa undir þá klásúlu til að
fjármagna Krókódíla Dundee I,
að hann væri reiðubúinn að leika
í framhaldsmynd ef sú fyrri
heppnaðist. Það þarf ekki að fara
mörgum orðum um velgengissögu
Krókódíla Dundee, en m.a. er hún
mest sótta erlenda myndin frá
upphafi í Bandaríkjunum. Hogan,
Comell og félagar bættu við enn
einni skrautfjöðrinni í vel prýddan
kvikmyndahatt Ástrala.
Myndin hefst í New York og á
Dundee að þessu sinni í höggi við
kólombíska eiturlyljasmyglara og
allsheijarþijóta sem ræna vin-
konu hans, Sue (Kozlowski). Hef-
ur hún undir höndum fílmu sem
reynst gæti þeim stórhættuleg.
En Dundee sér við rastaralýðnum
og rænir sinni heittelskuðu úr
útsmognum kókaíngreipum hinna
latínsku manndrápara. En friður-
inn er úti í New York svo Dundee
ákveður að mæta andskotum
sínum á heimavelli — í óbyggðum
Ástraliu.
Það er nokkurn veginn viðtekin
regla að framhaldsmyndir standi
í skugga frummjmdarinnar, og
svo er hér. Hugmjmdin um þessa
einstæðu kempu er ekki fersk
lengur. Hinsvegar á þessi einkar
geðþekka og mannlega söguhetja
svo sannarlega mun meiri rétt á
því að „ganga aftur á tjaldinu"
en flestar aðrar. Hann er hin al-
gjöra andstæða hins mengaða
borgarbúa, frjáls og hrekklaus en
sér við féndum sínum af aldagam-
alli eðlishyggju veiðimannsins
sem á heimavelli skemmtir sér við
að uppræta suður-amerísk að-
skotadýr.
Það er útilokað að ímjmda sér
Dundee í höndum nokkurs annars
en hins viðfelldna Hogans. Hann
skilar hugarfóstri sínu með láð,
hinsvegar hefur hann ekki úr jafn
smellnu handriti að moða og í
fyrri myndinni, en getur þar sjálf-
um sér um kennt, því hann er
handritshöfundur, ásamt syni
sínum. Kozlowski kemst verr frá'
sfnu, enda er hlutverk hennar mun
slakar skrifað. Þeir sem leika
kolombfsku eiturkörtumar kom-
ast betur frá sínu. Tónlist Peters
Bests er áheyrileg og litrík í anda
myndarinnar — hér hljómar allt
frá stórborgarpönkrokki og
latínskum gítarstefum til fram-
andi hljóðfæra hins ástralska
frumbyggja. Best á svo sannar-
lega stóran þátt f fagmannlegri
áferð Krókódfla Dundee II, sem
er, þrátt fyrir misgóðan söguþráð,
hin ákjósanlegasta sumarafþrey-
ing.
Safn erinda um íslensk land-
græðslumál komið út á ensku
ÚT er komið safn erinda um
islensk landgræðslumál og fleiri
skyld viðfangsefni á norður-
slóðum. Útgefandi er tímaritið
Arctic and Alpine Research í
Boulder, Colorado, í Banda-
ríkjunum. Ritgerðasafn þetta
er tileinkað ráðstefnu sem hald-
in var í Reykjavík í september
árið 1986 á vegum Alþjóðaheim-
skautanefndarinnar og má
finna i 4. hefti 19. árgangs tíma-
ritsins. Dr. Sturla Friðriksson,
erfðafræðingur, er einn rit-
stjóra tímaritsins.
Dr. Sturla skrifar formála að
ritinu og er höfundur greinar um
Surtsey. Nokkrir íslendingar eiga
greinar í ritinu, sem fjalla um land-
eyðingu og uppgræðslu hér á
landi, meðal þeirra em Sigurður
Blöndal, Sveinn Runólfsson, Andr-
és Amalds og Bjartmar Svein-
bjömsson. í ritinu er saman kom-
inn talsverður fróðleikur um upj>
græðslu og landeyðingarmál á Is-
landi og um jarðvegs- og gróðu-
reyðingu almennt. í því em kynnt-
ar íslenskar rannsóknir sem nú em
aðgengilegar enskumælandi les-
endum um allan heim.
í ritinu er grein eftir forseta
Alþjóðaheimskautanefndarinnar,
prófessor Louis Rey, um sameigin-
lega ábyrgð manna á auðæfum
og lífríki norðurslóða.
Dr. Sturla Friðriksson