Morgunblaðið - 20.07.1988, Blaðsíða 42

42
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 20. JÚLÍ 1988
Áfangar á leið til auk-
ins umferðaröryggis
Engin slysavörn er jafn virk, jafn hag-
kvæm og jafn auðveld í framkvæmd og auk-
ið eftirlit með ástandi og öryggisbúnaði bíla
eftir Kristján G.
Tryggvason
Tímabær umræða er nú hafín
um ástand umferðarmála. Ástæður
eru æmar og nægir að nefna fjölg-
un dauðaslysa í umferðinni og
gífurlega aukningu annars tjóns.
Nauðsynleg lágmarkstrygging bfla
og annarra farartækja verður sífellt
dýrari vegna tjóna sem tiltölulega
fámennur hópur ökumanna veldur
að stórum hluta en jafnað er mis-
kunnarlaust á aðra sem engu tjóni
hafa valdið svo árum eða áratugum
skiptir.
Vegna þess hve bflum hefur
Qölgað gífurlega á skömmum tíma
er umferðin nú hættulegri en
nokkru sinni fyrr hérlendis. Þótt
ástandið sé ískyggilegt eru þó já-
kvæðir þættir að koma til sem
breytt geta miklu til batnaðar á
næstkomandi árum sé að þeim unn-
ið með festu. Hér er um að ræða
skipulega úttekt og skoðun tjóna,
nýtt fyrirkomulag á bifreiðaskoðun
og þann grundvöll sem þessi tvö
skapa fyrir raunverulegar slysa-
rannsóknir.
Tjónaskoöunarstöð
Lengi hafði verið rætt um að
samræma þyrfti og skipuleggja út-
tekt og mat á þeim tjónum vegna
umferðaróhappa sem tryggingafé-
lög bættu. Það varð síðan úr að í
ágúst 1987 tók til starfa nýtt fyrir-
tæki, Tjónaskoðunarstöðin sf. sem
stofhað er af Almennum trygging-
um hf. og Brunabótafélagi Islands.
Tjónaskoðunarstöðin starfar í aðal-
atriðum á sama hátt og sambæri-
legar stöðvar hafa gert til þessa í
V-Þýskalandi. Fyrirtækið hefur
fullkomna aðstöðu og tækjabúnað
til tjónaskoðunar og þar starfa sér-
fróðir starfsmenn sem auk þess að
meta tjón á ökutækjum meta þau
tU verðs í þeim tilvikum sem eig-
andi og tryggingafélag koma sér
saman um uppgjör tjónsins með
greiðslu fyrir ökutækið eins og það
var fyrir óhappið. Með Tjónaskoð-
unarstöðinni er í fyrsta lagi tryggt
að skipulögð vinnubrögð tryggi
bfleigendum sem réttast mat á verð-
mæti ökutækja og tryggingafélagi
rétt mat á tjóni en hvort tveggja
stuðiar að hagkvæmari iðgjöldum.
Með skipulögðum uppboðum
Tjónaskoðunarstöðvarinnar á
tjónabflum, en þau eru haldin viku-
lega, er tryggt að tjónabflar eru
skoðaðir af bifreiðaeftirlitsmanni
og afskráðir ef tjón gefa tilefni til
þess. Þeir bflar eiga ekki að fást
endurskráðir nema gegn framvísun
vottorðs um að fagmaður hafí rétt
þá.
Skipulegt mat tjóna gerir Tjóna-
skoðunarstöðinni kleift að bjóða út
viðgerðir á almennum markaði.
Þannig skapast grundvöllur til að
starfa með verkstæðum að því að
lækka viðgerðarkostnað með bættu
verkskipulagi. Tjónaskoðunarstöðin
tekur jafnframt út þær viðgerðir
sem hún greiðir og veitir þannig
bfleigendum ákveðna tryggingu
fyrir því að verk séu rétt og nægi-
iega vel unnin. Engir aðrir en fag-
menn með fullgild réttindi fá að
taka að sér viðgerðir fyrir Tjóna-
skoðunarstöðina.
Nú þegar starfa sérstakir skoð-
unarmenn á vegum stöðvarinnar
úti á landi og er verið að fjölga
þeim, annars vegar starfsmenn
Tjónaskoðunarstöðvarinnar á
nokkrum stærstu þéttbýlisstöðun-
um en annars staðar verkstæði sem
tekið hafa að sér tjónaskoðun sem
verktakar og þá í samræmi við það
skipulag og reglur sem gilda um
tjónaskoðun hjá fyrirtækinu.
Þá hefur tekist mjög gott sam-
starf við Vinnueftirlit ríkisins og
Iðntæknistofnun íslands um rann-
sóknir á orsökum bótaskyldra
vinnuslysa og vegna mats á tjóni á
atvinnutækjum og búnaði alls kon-
ar.
Aukin og bætt iðnmenntun
ásamt vaxandi og betri tækjabún-
aði og aðstöðu bifreiðaverkstæða,
kraftmikill áróður Bflgreinasam-
bandsins og vel skipuiögð endur-
menntunarnámskeið þess hafa
skapað möguleika til að tryggja
megi betra ástand ökutækja og um
ieið aukið umferðaröryggi. Þetta
ásamt Tjónaskoðunarstöðinni, sem
nú hefur starfað með góðum ár-
angri í eitt ár, er tvímælalaust þýð-
ingarmikill áfangi í því að auka
öryggi og slysavamir í umferðinni.
Bifreiðaskoðun íslands hf.
Um þetta leyti er haldinn stofn-
fundur nýs fyrirtækis sem ætlað
er að taka við reglubundinni skoðun
ökutækja af Bifreiðaeftirliti ríkisins
sem þá verður væntanlega lagt nið-
ur. Er ekki við því að búast að hin-
um aimenna bíleiganda sé mikil
eftirsjá í Bifreiðaeftirliti ríkisins þar
sem rekstur þess og lélegur að-
búnaður undanfama áratugi hefur
tafið eðlilega þróun í öryggismálum
að margra áliti.
Þegar skoðun hefst hjá Bifreiða-
skoðuninni mun það væntanlega
verða í tæknilega fullkominni skoð-
unarstöð sem stenst samanburð við
það sem best gerist erlendis. Um
leið eiga bfleigendur að geta treyst
því að bfll sem fer athugasemda-
iaust í gegnum slíka skoðun sé með
öryggisbúnað í fullkomnu lagi, en
skoðun Bifreiðaeftirlits ríkisins hef-
ur ekki verið þess eðlis að hún hafí
veitt slíka tryggingu. Það er því
full ástæða til þess að fagna tilkomu
þessa nýja fyrirtækis og þeim breyt-
ingum til batnaðar sem starfsemi
þess mun hafa í för með sér. Sé
rösklega gengið til verks í skoðun-
armálum á næstunni mun það
tvímælalaust verða til þess að draga
úr umferðarslysum vegna vanbú-
inna bíla og trassaskapar eigenda.
í sambandi við stofhun Bifreiða-
skoðunarinnar er strax farið að
ræða um að koma upp skoðunar-
stöðvum í öllum kjördæmum en
þangað til er talað um að viður-
kennd verkstæði annist skoðunina.
Hér er því strax farið að brydda á
tilhneigingu til að gera fyrirtækið
Bifreiðaskoðun að einhvers konar
bákni með „lénsherra" í hveiju kjör-
dæmi. Undirritaður hefur langa
reynslu af rekstri bflaverkstæða og
telur sig því færan um að benda á
þá staðreynd að sé verkstæðum úti
á landi falin bifreiðaskoðun er það
vegna þess að þau eru talin fær
um hana. Ekki aðeins til bráða-
birgða heldur einnig til lengri tíma.
Það þýðir að bráðabirgðaiausn er
óhagkvæm bæði fyrir bíleigendur
og þá sem eiga að veita þjónustu
úti á landsbyggðinni. Til þess að
framkvæma öryggisskoðun á öku-
tækjum þarf sérhæfðan tækjabún-
að sem nýtist ekki nema að hluta
til við venjulegar bílaviðgerðir. Eigi
verkstæði úti á landi aðeins að
framkvæma skoðunina til bráða-
birgða er um leið komið í veg fyrir
að þau geti fjárfest í nauðsynlegum
búnaði til að framkvæma öryggis-
skoðanir á sem hagkvæmastan
hátt. Bifreiðavirkjar eru fagmenn á
sama grundvelli og flugvirkjar.
Engum dettur í hug að bera brigð-
ur á að Flugleiðir geti annast skoð-
un á farþegavélum sínum á eigin
verkstæðum eða að sú skoðun væri
traustari hjá opinberri stofnun.
Þar sem undirritaður hefur starf-
að í V-Þýskalandi og m.a. kynnt
sér sérstaklega fyrirkomulag bif-
reiðaskoðunar þar, sem talið er til
fyrirmyndar meðal Evrópuþjóða,
getur hann fullyrt að það er ekki
hagkvæmt fyrir þorra bfleigenda
ef Bifreiðaskoðun íslands verður
Iátin þróast í smákóngaveldi til að
þóknast byggðastefnupólitík. Sú
aðferð hefur reynst V-Þjóðverjum
best að skoðunarstöðvar gegni fyrst
og fremst aðhalds- og eftirlitshlut-
verki þannig að nauðsynleg þjón-
usta löggiltra bifreiðaverkstæða sé
ávallt samkvæmt öiyggis- og gæða-
stöðlum. Eitt af hlutverkum Bif-
reiðaskoðunar íslands verður vænt-
anlega, eins og hjá skoðunarstöðv-
um í V-Þýskalandi, að taka út og
meta gæði viðgerða sem verkstæði
hafa framkvæmt en bfleigandinn
telur sig ekki geta sætt sig við.
Þannig getur þetta fyrirtæki gætt
hagsmuna bíleigenda samtímis því
að veita verkstæðum nauðsynlegt
aðhald. Verkstæði' sem taka að sér
skoðun bfla jafnframt því að gera
við þá taka á sig verulega ábyrgð.
Leiði úttekt Bifreiðaskoðunarinnar
í ljós að skoðun eða viðgerð sé
ávótavant á verkstæðið á hættu að
missa leyfí til að skoða bíla t.d. í
heilt ár en það er án efa mjög virkt
aðhald í þágu bíleigenda. Óll þessi
atriði saman komin eru til þess fall-
in að auka öryggi hins almenna
vegfaranda og er ekki vanþörf á.
Slysarannsóknir
Þriðji áfanginn í átt að auknum
slysavömum, sem nú hillir undir
með tilkomu Tjónaskoðunarstöðv-
arinnar og Bifreiðaskoðunar ís-
lands, er sá grundvöliur fyrir skipu-
legar rannsóknir á orsökum um-
ferðarslysa sem þannig má skapa
með samstarfí. Slíkar rannsóknir
sem framkvæmdar em af sérhæfð-
um starfsmönnum og eftir ákveðn-
um reglum em ein mikilvægasta
forsenda þess að takast megi að
fækka slysum og óhöppum í um-
ferðinni og á vinnustöðum vegna
ýmissa lyfti- og flutningatælga.
í nágrannalöndum og í V-Þýska-
landi em siysarannsóknir álitnar
einn þýðingamesti þátturinn í slysa-
vömum. Hérlendis, gagnstætt því
sem gerist erlendis, er búið að
leggja niður þann litla vísi að siysa-
rannsóknum sem áður tíðkaðist þar
sem ein af spamaðarráðstöfunum
hjá Bifreiðaeftirliti ríkisins var sú
að hætta að senda eftirlitsmenn á
árekstursstað nema líkur bentu til
að um mjög alvarleg slys væri að
ræða. Fyrir bragðið vitum við nán-
ast ekki neitt um orsakir þeirra
umferðarslysa sem við ætlum að
beijast gegn. í þessu efni leiðir því
haltur blindan.
Virkar slysarannsóknir gera
kleift að leggja fyrir löggjafann
rökstuddar tillögur að lögum, reglu-
gerðum og breytingum á þeim.
Flestum er Ijóst að vemlega vantar
á að umferðarlög séu nægilega
Kristján G. Tryggvason
„I sambandi við stofnun
Bifreiðaskoðunarinnar
er strax farið að ræða
um að koma upp skoð-
unarstöðvum í öllum
kjördæmum en þangað
til er talað um að viður-
kennd verkstæði annist
skoðunina. Hér er því
strax farið að brydda á
tilhneigingu til að gera
fyrirtækið Bifreiða-
skoðun að einhvers
konar bákni með „léns-
herra“ í hveiju kjör-
dæmi.“
markviss og í því efni blasir við að
stórátaks er þörf.
Ábyrgð ökumanns
og eiganda
Þeir sem starfa að skoðun og
mati tjóna vegna umferðaróhappa
hérlendis verða áþreifanlega varir
við þann ótrúlega trassaskap sem
sumir bíleigendur komast upp með
án þess að vera sóttir til ábyrgðar,
jafnvei þótt sterkar líkur séu á að
ófullnægjandi öryggisbúnaður bfls
eða lélegt ástand hans hafí valdið
tjóninu. Bfleigandi sem ekur á slétt-
slitnum dekkjum og lendir í árekstri
þannig að tjón á báðum bflunum
er t.d. metið á hálfa milljón króna,
er ekki sektaður sérstaklega fyrir
trassaskapinn. Tryggingafélagið
krefur hann heldur ekki um greiðslu
á hluta eða öllu tjóninu þótt sanna
megi að bfllinn hafí verið vanbúinn.
Tjónið er greitt og leiðir þannig til
þess að þeir sem aka varlega og
sjá um að halda bflum sínum í full-
komnu lagi þurfa að greiða hærra
iðgjald næsta ár. Trassamir eru
þannig látnir leika lausum hala og
því tjóni sem þeir valda er þegjandi
og hljóðalaust jafnað yfir á hinn
„þögia meirihluta" bfleigenda sem
heldur bflum sínum í fullk'omnu lagi.
Svo illa er þessum málum nú
komið að sá sem veldur stórtjóni
með því að aka bremsulausum bíl
fær ekki einu sinni sekt fyrir trassa-
skapinn, í mesta lagi á hann á
hættu að númerin verði klippt af
bílnum. Þó er það ekki öruggt síðan
hætt var að kalla bifreiðaeftirlits-
menn á staðinn þar sem lögreglu-
menn hafa ekki þá fagþekkingu
sem þarf til að skoða öryggisbúnað
bíla.
V-Þjóðveijar hafa þessi mál
þannig að sá bfleigandi sem veldur
tjóni á óskoðuðum bfl eða bfl sem
reynist vanbúinn er tafarlaust sekt-
aður um verulega upphæð. Þessar
sektir eru þýðingarmikið atriði í því
að tryggja nauðsynlegt aðhald, ekki
aðeins að bfleigendum að þeir haldi
bflum sínum í fullkomnu lagi heldur
einnig að þeim verkstæðum sem
framkvæma viðgerðir og eftirlit.
Hérlendis er bráðnauðsynlegt að
bfleigendur séu gerðir ábyrgðir fyr-
ir ástandi bfla og að virkt eftirlit
sé með því máii.
Sem dæmi um það kæruleysi sem
einkennir þessi mál hér á landi
mætti nefna að ekkert virðist vera
því til fyrirstöðu að bfleigandi eða
aðrir ófaglærðir aðilar smíði og setji
dráttarbeisli undir fólksbíla. Er þá
með höppum og glöppum hvort þau
eru rétt hönnuð, hvort smíði þeirra
sé nægilega trygg eða ísetning við-
unandi. Þar að auki hefur ekkert
skipulagt eftirlit verið með dráttar-
búnaði fólksbfla sem draga hjól-
hýsi, tjaldvagna og kerrur um allt.
Það þarf ekki mikið hugmyndaflug
til að ímynda sér hve alvarleg slys
geta skapast af þessum ástæðum.
Erlendis er mjög strangt eftirlit
með bæði dráttarbúnaði og því sem
dregið er talið mjög þýðingarmikið
og þar fær enginn nema löggilt
verkstæði eða iðnmeistari að setja
slíkan búnað í bfla.
Dæmi um ástandið í þessum
málum er að hjá Tjónaskoðunar-
stöðinni hafa tjón verið til af-
greiðslu þar sem átt hafa í hlut,
t.d. leigubifreið til almennra fólks-
flutninga á sléttum dekkjum og
bfll bæjarfógeta á sléttslitnum
dekkjum. Meðan ástandið er þannig
hjá þeim sem ættu að sýna gott
fordæmi við hveiju er þá að búast
hjá hinum?
Sumar reglur sem settar eru
hérlendis, oft að sænskri fyrirmynd,
hljóta að orka tvímælis. Tökum
dagljosin sem dæmi. Þú ferð út að
morgni, sest undir stýri og setur
upp sólgleraugu vegna birtunnar,
kveikir síðan aðalljósin samkvæmt
opinberri tilsköpun. Á sama tíma
og þessi regla er í gildi virðist ekki
skipta máli að íjöldi bfla er eineygð-
ur, er með of dauf ljós, ekur með
háu ljósin eða með sérstaklega sterk
afturljós kveikt sem aðeins á að
nota með háum ljósum.
Nú mætti ætla að væru aðalljós-
in slökkt hrúguðust bflar upp í
árekstrum á hveiju götuhomi.
Spyija má hvort ekki sé verið að
taka dómgreind ökumanna úr sam-
bandi með reglum af þessu tagi? í
Frakklandi, svo dæmi sé tekið, er
bannað að aka með ljósum að degi
til og mun varða sektum.
Höfundur er bifvéia virkjameistari
og-framkvæmdastjóri Tjónaskoð-
unarstöðvarinnar sf.
Hjálparstofnun kirkjunnar naut góðs af hlutaveltu sem krakkar héldu til ágóða fyrir stofnunina og
söfnuðu um 1350 kr. Drengirnir heita: Hilmar Geirsson, Hannes I. Geirsson.Björn Arnar Hauksson og
Jóhanna Hauksdóttir.