Morgunblaðið - 20.07.1988, Blaðsíða 34

34
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 20. JÚLÍ 1988
NY TILGATA UM ELDVIRKNI A ISLANDI
Slógu Surtsey og Heimaeyj ar-
gosid Kötlugosi á frest?
ísland „flýtur"
á hálfbráðnu lagi sem
tengir eldstöðvar
ELDGOS hafa alltaf verið talin
óútreiknanleg fyrirbæri og
vísindamönnum hefur ekki tekist allt of
vel að skilja hegðun eldstöðva og spá
fyrir um gos, þó að þeim hafi orðið
nokkuð ágengt síðustu áratugina. Eitt
besta dæmið um þetta er líklega
Heimaeyjargosið, sem nýlega átti 15 ára
afmæli, en það kom öllum í opna skjöldu,
enda átti Helgafell að vera útdauð
eldstöð. A hinn bóginn hefur verið búist
við Kötlugosi um margra ára skeið, þar
sem Katla hefur gosið mjög reglulega
síðustu aldirnar, og er nú komin töluvert
framyfir venjulegan „meðgöngutíma“.
Nú er talið líklegt að þarna séu tengsl
á milli, og eldgosin I Surtsey og á Heimaey
hafi orðið til þess að fresta Kötlugosi.
Samkvæmt nýrri tilgátu sem Páll
Einarsson, jarðeðlisfræðingur, hefur sett
fram má líta svo á að Island „fljóti“ ofan
á hálfbráðnu lagi á 10-20 km dýpi, og að
tengsl séu á milli megineldstöðva í
gegnum þetta lag, en frá tilgátu Páls var
skýrt í Morgunblaðinu 2. desember sl.
/ý^MýrdalsjÓkuíl
KATLA
£ ' . EýjsrfjanajökuU
Kvikuþró
Heimaey
ELDFELL
Surtseý
RÚMSNIÐ:
Surtsey - Mýrdalsjökull
Samkvæmt nýjum kenningum mun gosið
í Heimaey árið 1973 hafa dregið
úr þrýstingi í goskerfi Kötlu
. ■ > t' r q/
r ■ ^.v'r p
. ; / ’> * ■ •/LiliivA1
V.
n 'm
rJ * h V V/

Frá Kröflugosi í mars 1980. Við uppstreymi hraunkviku í umbrotunum á Kröflusvæðinu virðist kvika
hafa streymt niður úr kvikuþróm undir Bárðarbungu og Öskju.
Hingað til hafa flestir talið
að ekkert beint samband
væri á milli virkni í óskyld-
um megineldstöðvum, enda fram-
leiða þær kviku af ólíkri gerð. Páll
telur sig hins vegar hafa fundið
samband á milli skjálftavirkni í
Bárðarbungu og eldvirkni á Kröflu-
svæðinu, og einnig á milli gosanna
á Vestmannaeyjasvæðinu og
skjálftavirkni í Kötlu.
Óvenjulegir jarð-
skjálftar
Það sem upphaflega vakti at-
hygli Páls var sterkur jarðskjálfti í
Bárðarbungu í júní 1974, en svo
sterkur jarðskjálfti hafði ekki kom-
ið þar síðan mælingar hófust fyrir
50 árum. Fleiri skjálftar af svipaðri
stærð - um og yfir 5 á Richter-
kvarða - fylgdu í kjölfarið, og við
athuganir á svonefndum brotlausn-
um skjálftanna kom í ljós að þeir
voru mjög óvenjulegir, þannig að
þeir virtust vera tengdir samþjöpp-
un í jarðskorpunni en ekki gliðnun,
eins og búast mátti við á þessu
svæði. Sams konar skjálfti mældist
í Mýrdalsjökli árið 1977. Spuming-
in var: hvers vegna hegðuðu þessir
skjálftar sér öðruvísi en þeir áttu
að gera?
Þar sem þessir óvenjulegu
skjálftar voru á báðum svæðunum
í miðju megineldstöðvar, taldi Páll
það líklegt að þeir væru ekki tengd-
ir plötuhreyfingum eins og flestir
skjálftar, heldur væri orsök þeirra
tengd hreyfíngu á bráðinni hraun-
kviku í svokölluðum kvikuþróm
undir eldstöðvunum. Ef kvika
streymir úr kvikuþró fellur þrýst-
ingur í henni og þak hennar sígur
saman. Jarðskjálftar sem verða við
þannig kringumstæður hafa eins
brotlausnir og skjálftar sem verða
við samþjöppun jarðskorpunnar.
Þetta telur Páll vera langlíklegustu
skýringuna á skjálftunum í Bárðar-
bungu og Kötlu.
Landris við Kröflu -
sig í Bárðarbungu
Við athuganir á skjálftavirkni í
Bárðarbungu kom svo í Ijós að mik-
il fylgni var á milli hennar og um-
brota á Kröflusvæðinu. Jarðskjálft-
ar í Bárðarbungu virtust byrja og
hætta á sama tíma og kvikuupp-
streymi í Kröflu - þannig að eðlilegt
var að draga þá ályktun að kvika
hefði hlaupið niður úr kvikuþrónni
undir Bárðarbungu á sama tíma og
kvika streymdi upp í kvikuþróna í
Kröflu.
Þess má einnig geta að athugan-
ir Eysteins Tryggvasonar benda til
þess að landsig hafí hafíst við Öskju
á árunum 1972-1982, og myndi það
falla vel að tilgátu Páls. Kvika hefði
þá líka streymt úr kvikuþrónni und-
ir Öskju, eins og Bárðarbungu, á
meðan landris var við Kröflu. Land-
sigið gæti hins vegar hafa verið
mismikið eftir því hvað rásin milli
kvikuþrónna og bráðna lagsins er
greið.
Hitt dæmið um tengsl milli meg-
ineldstöðva er samband Kötlu og
Vestmannaeyjasvæðisins. Snarpir
jarðskjálftar, sem hegðuðu sér svip-
að og Bárðarbunguskjálftarnir,
urðu í Kötlu nokkru eftir Surtseyj-
argosið annarsvegar, og Heimaeyj-
argosið hinsvegar. Þetta er skýrt
með tilgátu Páls þannig að kvika
hafí streymt út úr kvikuþró undir
Kötlu í tengslum við uppstreymi
hraunkviku á Vestmannaeyjasvæð-
inu.
Dularfullt goshlé Kötlu
skýrt
Ef þetta er raunin, þá er hér
komin skýring á þeirri „gátu“ hvers
vegna Kötlugos hafí dregist mun
lengur en menn hafa átt von á.
Katla hefur haft furðu reglulegt
gosmynstur síðan á 17. öld. Hún
hefur gosið tvisvar á öld, á ártölum
sem enda á ’20 og ’60, þó að allt
að fimm ára frávik hafi getað orðið
frá þessum ártölum. Síðasta Kötlu-
gos var á „réttum tíma“, árið 1918,
og því hefði næsta stóra Kötlugos
þar á eftir átt að verða einhvemtíma
á bilinu 1955-’65. Nú, 22 árum
eftir að „síðasti frestur“ rann út,
lætur Katla enn ekki á sér kræla,
og skýringuna telur Páll Einarsson
vera þá að Surtseyjargosið og
Heimaeyjargosið hafi létt á þrýst-
ingi í goskerfí Kötlu.
Hér eru komnar sterkar vísbend-
ingar um tengsl á milli virkni í
megineldstöðvum, en hvernig er
þessum tengslum þá háttað? Páll
tók það fram í fyrirlestri sínum að
ekki væri um það að ræða að kvika
streymdi beint á milli megineld-
stöðva, enda hefur hver megineld-
stöð sín sérkenni í efnasamsetningu
hraunkviku, sem bendir til að engin
blöndun eigi sér stað.
Betri tækni finnur bráðna
lagið
Hér kemur til sögunnar nýleg
uppgötvun, sem hefur leitt til þeirr-
ar kenningar að undir íslandi sé
hálfbráðið lag á 10-20 km dýpi.
Páll telur að tengslin á milli megin-
eldstöðvanna séu svokallað þrýst-
ingssamband í gegnum þetta hálf-
bráðna lag undir landinu.
Fyrstu vísbendingamar um þetta
lag komu við skjáiftamælingar árið
1964, en ný rök fyrir tilvist þess
og útbreiðslu undir landinu hafa
komið fram með skjálfta- og rafseg-
ulmælingum síðan 1977. Þetta lag
er í tengslum við svokallaðan heitan
reit undir íslandi, þannig að á 10-20
km dýpi verður takmörkuð bráðnun
í Leitu, seigu efni í möttlinum sem
leitar hægt en stöðugt upp á við
þar sem heiti reiturinn er. Þetta
hálfbráðna lag á þessu dýpi virðist
vera takmarkað við ísland, og fínnst
til dæmis ekki undir hafsbotninum
suðvestur af landinu.
í fyrirlestri sínum líkti Páll meg-
ineldstöðvakerfínu á íslandi við
vökvahemla í bíl - þó að vökvinn í
súlunni næst fótstiginu streymi
ekki sjálfur alla leið út í hemla-
diskana þá hefur þrýstingsbreyting-
in þegar stigið er á fótstigið áhrif
á hemlabúr.aðinn þannig að bifi-eið-
in stöðvast.
Hekla og helvíti
Eins og Páll hefur bent á í fyrir-
lestri um þessa kenningu sína, þá
eru hugmyndir um tengsl eldstöðva
ekki alveg nýjar af nálinni. Jules
Veme sagði til um beint samband
milli Snæfellsjökuls og Strombólí,
og til forna héldu menn að að tengsl
væri milli Heklu og helvítis. Þessar
getgátur voru þó ekki sannaðar á