Morgunblaðið - 20.07.1988, Blaðsíða 43

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 20. JÚLÍ 1988
43
Hver gætir varðmannanna?
Vegna lektorsstöðu í stjórnmálafræði
eftir Örn
Olafsson
í deilunum sem nú hafa staðið
vegna þess að menntamálaráðherra
skipaði umsækjanda sem dómnefnd
hafði ekki talið hæfan og háskóla-
deild ekki valið, hefur sú skoðun
heyrst, að háskólakennarar séu
ekki óskeikulir frekar en aðrir
menn. Það eru vitaskuld augljós
sannindi. Ennfremur er það ekki
bara í Englandi sem kennurum eru
fyrrverandi nemendur þeirra kærir,
og þó einkum ef þeir laga sig mjög
að læriföðurnum. Og þegar kunn-
ingsskapur og fyrirgreiðsla ræður
hvarvetna í íslenska þjóðfélaginu,
þá má alveg eins gera ráð fyrir því
úti á Melum. Auðvitað stafar af
þessu hætta á stöðnun í Háskólan-
um. Spumingin er bara hvort ekki
sé hægt að gera eitthvað til að
minnka þá áhættu, og hvort nóg
sé að gert. Ég held að það hafi
mjög slæm áhrif á Háskólann, að
þar eru í rauninni tvö kerfí í gangi
til að velja kennara til starfa. Ann-
arsvegar er hið opinbera, sem allir
blaðalesendur ættu núorðið að
þekkja, staða er auglýst og tiltekið
hvaða skilyrði menntunar og e.t.v.
reynslu þurfi að uppfylla til að
hljóta hana. Umsækjendur leggja
fram ýmis gögn til að sanna hæfni
sína, ekki síst fræðirit. Um þessi
gögn segir svo dómnefnd sérfræð-
inga álit sitt, umsækjendur eiga að
fá ráðrúm til að svara því áliti, telji
þeir þess þörf, öll þessi gögn eiga
að kynna sér þeir sem sitja fundi í
háskóladeildinni, sem síðan greiða
atkvæði um umsækjendur, og loks
skipar ráðherra í stöðuna. Þetta er
lýðræðisleg aðferð, því hún miðast
við að ákvörðunin sé skiljanlegt
hverjum sem kynnir sér málin.
Lénskerfi
Önnur aðferð er þó mun algeng-
ari. Mjög mikill hluti kennslu er í
höndum stundakennara. Um slíkt
starf sækja menn til fastráðins
kennara í greininni, og hann veitir
það að eigin geðþótta, þarf hvorki
að taka tillit til menntunar umsækj-
enda, starfsreynslu né neins ann-
ars. Stundakennarinn hefur síðan
ekkert atvinnuöryggi, hann heldur
stundakennslunni eða missir eftir
hreinum geðþótta hins fastráðna
lektors eða prófessors sem veitti
starfið. Þetta er með öðrum orðum
einveldiskerfið sem blómstraði á 17.
öld, svo sem lesa má um í sögubók-
um. Það getur hver maður séð í
hendi sér að þetta kerfi er afar
óhollt andlegu sjálfstæði, bæði
þeirra sem þurfa að koma sér vel
við einvaldana, og þó ekki síður
þeim sem venjast á að beita geð-
þóttavaldi. Dæmin sanna að þeir
taka ekki algerri hugarfarsbreyt-
ingu við að setjast í dómnefnd. Því
eru dómnefndarálit stundum illa
rökstudd og hlutdræg. Við þessu
þarf að gera og er hægt að gera,
með því einkum að setja fastar stöð-
ur í stað stundakennslu.
Nú hafa menn bent á að þegar
það er gert, þá sé staðan iðulega
skilgreind svo þröngt, að með því
sé greinilega verið að draga taum
skjólstæðings áhrifamanna. En ein-
mitt hér ætti aðhald menntamála-
ráðuneytis að koma til, það á að
krefjast rökstuðnings fyrir því
hversvegna tiltekin sérhæfing telj-
ist æskileg, og leita álits óháðra
aðilja, teljist þess þörf.
Faglegar umræður
Dómnefndum getur vissulega
skjöplast, en til er varnagli gegn
því. Sá sem telur á sig hallað getur
sent háskóladeildinni rökstuddar
athugasemdir við álitsgerðina, og
það er einmitt grundvallaratriði í
fræðimennsku og háskólastarfi að
vega og meta rök og gagnrök. Á
þeim grundvelli fellir síðan deildin
sinn dóm með atkvæðagreiðslu um
umsækjendur. Á þessu kerfi er
raunar sá galli, að þeir umsækjend-
ur einir koma til atkvæðagreiðslu
sem dómnefnd telur hæfa, og gildir
þá einu þótt sýnt sé fram á mikil
rangindi í dómnefndarálitinu. Ann-
ar galli á þessu kerfi er sá, að hér-
lendis fá umsækjendur aðeins um-
sögn dómnefndar um sjálfa sig, og
geta þá ekki um það dæmt hvort
samræmis sé gætt milli umsækj-
enda. I Danmörku og Noregi fá
hinsvegar allir umsækjendur um-
sögn dómnefndar um alla, og sjálf-
sagt er sá háttur víðar. Sé tekið
fram að það sé trúnaðarmál, þá
bera þeir sjálfir ábyrgð sem trúnað
ryfu. Þessi skipan þarf því alls ekki
að halda aftur af dómnefnd að segja
óþægileg sannleiksorð. Enda er
síður en svo ástæða til að dæma
fræðirit á laun, fræði þróast áfram
í opinberum rökræðum.
Rök ráðherra eru hinsvegar ekki
í samræmi við ofangreind fagleg
vinnubrögð, heldur með öllu for-
kastanleg. Hann reynir eftir á að
gera dómnefndarmenn tortryggi-
lega, og þarmeð álit þeirra. En álit-
ið hefur lengi legið á borði hans,
og telji hann það ranglátt, ber hon-
um að gera efnislegar athugasemd-
ir við það í einstökum liðum. Þetta
ætti nú hvetju mannsbarni að vera
ljóst. Vel veit ég að Birgir ísleifur
Gunnarsson mun hafa æmu öðru
að sinna, en til hvers hefur ráð-
herra aðstoðarmenn? Að segja dóm-
nefndarálit tortryggilegt vegna
Örn Ólafsson
„Hitt er stórkostleg- aft-
urför til sautjándu ald-
ar, að ráðherra skipi
sér þóknanlegan mann,
án tillits til faglegrar
álitsgerðar. Hann verð-
ur þá a.m.k. að sýna
fram á að hún sé hróp-
lega ranglát.“
þess að Gunnar Gunnarsson og
Svanur Kristjánsson hafi samið
það, það er jafnvitlaust og að segja
að tiltekin skoðun hljóti að vera
rong, fyrst Hannes Hólmsteinn
haldi henni fram. Um svona vinnu-
brögð er ekki að orðlengja, þau em
ráðherra til skammar.
Heggur sá er hlífa skyldi
Ég hefí ekki handbærar tillögur
um hvernig eigi að haga stöðuveit-
ingum við Háskólann svo að girt
ÁTAK í LANDGRÆÐSLU
LAUGAVEG1120,105 REYKJAVlK |
G RÆÐ U/V7 /'SLA/VD
ÍSLAND GRÆÐ! R
Hlaupareikningur 251200 Búnaðarbankinn Helk
Bragðbætt skagfirsk súrmjólk
í handhægum hálfslítra fernum
^^Dreifingaraðili
"ItÖ" Mjólkursamsalan
sé fyrir klíkuskap, að því undan-
teknu sem áður segir, að stórt spor
í áttina yrði að setja fastar stöður
í stað stundakennslu og tryggja sem
best að um hverja ákvörðun geti
farið fram rökræður, þær em undir-
stöðuatriði í starfi háskóla. Hitt er
stórkostleg afturför til sautjándu
aldar, að ráðherra skipi sér þóknan-
legan mann, án tillits til faglegrar
álitsgerðar. Hann verður þá a.m.k.
að sýna fram á að hún sé hróplega
ranglát. Það er mjög breytilegt
hvaða stjórnmálaflokkur stýrir
menntamálaráðuneytinu, og hljóta
allir að sjá, að ekki er æskilegt að
hver skipi sína flokksþjóna að Há-
skólanum. Þá sætu þar mestmegnis
hryggleysingjar, og ólíklegir til að
halda uppi sjálfstæðum rannsókn-
um. Því finnst mér forkastanlegt
af rektor Háskólans að segja að vel
hefði mátt ná samkomulagi; að
menntamálaráðherra hefði verið
bent á að hann hefði getað sett
Hannes Hólmstein lektor við Há-
skólann, bara undir réttu stöðu-
heiti. Þýðir þetta ekki bara, að
stofnuð hefði verið ný staða sem
hefði verið skilgreind svo þröngt
að þessi tiltekni maður hefði orðið
sterkasti umsækjandinn? Hver var
að tala um að háskóladeildir þyrftu
að hafa það sjálfstæði að tiítaka
sjálfar hverrar sérfræðiþekkingar
væri mest þörf hjá þeim, og velja
sjálfar á faglegan hátt milli um-
sækjenda? Án þess getur háskóli
ekki haldið uppi sjálfstæðu vísinda-
starfi, því þar verða fagleg sjónar-
mið að ráða. Þyki einhveijum það
ekki augljóst, þá bið ég hann að
hugleiða hvernig t.d. tónlistarlíf
landsins yrði ef tónlistarmenn hlytu
frama eftir flokkshollustu fremur
en eftir kunnáttu í tónlist.
Það er yfrið nóg að flokkamir
skipi bankastjóra og sýslumenn
fyrst og fremst með tilliti til flokks-
þjónustu, þótt helsta vísindastofnun
landsins fái að gegna yfirlýstu hlut-
verki sínu.
Höfundur er Iektor í íslensku við
Kaupmannahafnarháskóla.
s

Sambyggðar
trésmíðavélar
Hjólsagir
Einnig Bandsagir
og spónsugur
Kóprnl sjampó gull-línan
á tilboðsverðiíverslunum umlandallttil27.júlí.
Kynning í Kaupstað ú morgun.