Morgunblaðið - 20.07.1988, Blaðsíða 21

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 20. JÚLÍ 1988
21
Þorlákur helgi og prímstaf irnir
eftirKolbein
Þorleifsson
í tilefni af Þorláksmessu á
sumri (20. júní) langar mig til að
kjmna íslendingum eina tegund
af leifum um dýrkun hans, sem
ég hefí verið að athuga nú í sum-
ar. Það eru leifar um Þorláks-
messu á vetri (23. desember) á
norskum prímstöfum. í ferð, sem
ég fór í maí-lok til Oslóar á norr-
æna ættfræðiráðstefnu, notaði ég
m.a. tímann til að heimsækja
byggðasafnið á Byggðarey við
Osló til að hnykkja á fyrirspum
sem ég hafði áður sent til safnsins
varðandi þetta mál. Mér var vel
tekið og tókst þeim að fínna prent-
aðar myndir af tveimur prímstöf-
um, þar sem heilags Þorláks er
minnst. Auk þess lofaði safnvörð-
urinn því að koma mér í samband
við mann, sem hefði teiknað mynd-
ir af fjölda prímstafa. Nu fyrir
helgina barst mér bréf frá þessum
manni, sem heitir Kaare Hovind
og er búsettur i Steinkerum í
Þrændalögum, og er bréf hans
dagsett 10. júlí síðastliðinn. Ætla
ég hér að miðla íslenskum lesend-
um nokkm af þeim fróðleik sem
er að finna í þessu bréfi. Ég veit,
að það er tímabært vegna útnefn-
ingar Jóhannesar Páls páfa II á
heilögum Þorláki sem vemdardýrl-
ingi Islands.
Hvað er prímstafur? Prímstafur
er dagatal, sem skorið var í tré. Á
honum vom tvær hliðar, og hét
önnum þeirra „vetrarhliðin" en hin
„sumarhliðin". Þarna var hver ein-
asti dagur ársins merktur með
smástriki, en helgidagamir fengu
á sig framlengingu með sérstokum
rúnum, sem lýstu innihaldi dags-
ins, svo ekki þyrfti að villast á
þessum dögum í talningunni. Allt
þetta var mikilvægt vegna helgi-
haldsins, en ekki síður vegna þess,
að við þessa daga vom miðaðar
dagsetningar á bréfum, veðurspár,
sláttur á sumri, fengitími á vetri,
vetrarvertíð og fleiri nauðsynjar
búskapar og fiskveiða. — Hér er
því um það að ræða að í hið þrönga
bil á milli Tómasar messu postula
(21. des.) og jóladags (25. des.)
er stundum skotið inn tákni 23.
des. í þeim sveitum Noregs, þar
sem til foma var haldið upp á
Þorláksmessu, en það sýnist eink-
um að hafa verið kringum biskups-
stólana í Björgvin og Stafangri.
Þó fínnast slíkir stafir líka í
Þrændalögum og Norður-Noregi.
Sjálfur erkistóllinn í Niðarósi sam-
þykkti ekki helgi Þorláks fyrr en
1519, en í Björgvin var sérstakt
altari vígt honum til heiðurs í
Kross-kirkju.
Kaare Hovind segist hafa teikn-
að 470 prímstafi vítt og breitt um
Noreg og af þeim séu 84 með
merki 23. desember, þ.e. á Þor-
láksmessu. 55 þeirra em með 31
tegund af krossum, hinir em með
öðmm merkjum. Hovind sendi mér
nákvæman lista yfir öll kross-
merkin og dreifingu þeirra. Gerði
hann það vegna sérstakrar fyrir-
spumar minnar um krossmerki.
Væntanlega sendir hann mér ann-
an lista síðar með öðmm táknum.
Hovind segir, að allir prímstafir
frá Voss, 15 að tölu, séu með
merki 23. desember, 13 af 15 stöf-
um úr Sogni, 5 af 6 stöfum á
Norður-Hörðalandi, 5 af 11 á Rog-
alandi, 8 af 76 frá Ögðum og
Setursdal fáir séu úr Austur-
ÁTAKILANDGRÆÐSLU
LAUGAVEG1120.105 REVKJAVlK
SÍMI: (91) 29711
Hlauparelknlngur 251200
Búnaðarbankinn Hellu
ro '«o
_co
E ™
51
« -2
k- co
Tómasarmessa, 21. des.-
Þorláksmessa, 23. des.-
Jóladagur, 25. des.-
Hluti af vetrarhlið prímstafs frá Voss. Jólin eru afmörkuð með ljósa-
stiku, þar fyrir framan er heill latneskur kross á Þorláksmessu.
Eins og sést þarf að beygja tákn jólanna og Tómasar messu postula
til að koma heilögum Þorláki að.
Noregi, en 14 af 60 úr Þrændalög-
um og Norður-Noregi.
Við það síðasta ber að athuga,
að í Þrændalögum og í Norður-
Noregi var til annað nafn á þessum
degi: Sjurs-messe eða Sigurðar-
messa. Hvorki Hovind né Brynjolf
Alver vita til þess, að menn viti,
hvaða Sigurði þessi dagur er helg-
aður. Ég vil kasta fram þeirri
hugmynd að dagurinn hafi hugs-
anlega verið kenndur við Sigurð
hirðbiskup Ólafs Tryggvasonar,
sem er nánast helgur maður í Ól-
afs sögu Tryggvasonar hinni
mestu.
Kaare Hovind dregur þá álykt-
un af áðumefndum tölum, að Þor-
lákur helgi hafi skipt meira máli
fyrir alþýðuna en hina opinberu
Kolbeinn Þorleifsson
„Hvað er prímstafur?
Prímstafur er dagatal,
sem skorið var í tré. A
honum voru tvær hlið-
ar, og hét önnur þeirra
„vetrarhliðin“ en hin
„sumarhliðin“.“
kirkju. Sú niðurstaða hans stað-
festir líka þjóðsiði sem tengjast
þessum degi. Á „Tollesmesse" var
það siður að þvo sér og heimili
sitt fyrir jólin og var dagurinn því
líka nefndur „Vaskardagen“. Svo
virðist, að eftir siðaskifti hafí þessi
„Tollak" eða „Todlak" orðið að
jólasveini í íslenskum tröllastíl í
munni fullorðinna, sem þurftu að
aga smákrakka í hátíðarundirbún-
ingnum; þannig varð til hugmynd-
in um „Tollak með lekabyttuna“,
sem tók í sína vörslu þá óþekktar:
orma, sem stálust út á kvöldin. í
gamalli almanaks-vísu segir „Toll-
ak Spóla, nótt og dagur til jóla“.
Svo norðarlega sem á mörkum
Troms-fylkis og Norðlands er sagt,
að sé slæmt veður á Þorláks-
messu, haldist það þannig til kynd-
ilmessu (2. febrúar). Heimild mín
um áðumefnda þjóðsiði er bók
Brynjólfs Alver: Dag og merke,
Osló 1970.
Með öllum þessum upplýsing-
um, og þó einkum hinum marg-
breytilegu kross-rúnum, sem nú
er komið á daginn að Norðmenn
hafa tengt nafni heilags Þorláks,
hefur mikið efni verið lagt í hend-
ur þeirra listamanna, sem í framt-
íðinni munu myndskreyta sögu
hans.
Höfundur er prestur og kirkju-
sagnfrædingur.
SUiViAR
TÆKIFÆRI
Hér og nú!

U GORI
22
GORI
Fúavörn í öllum
regnbogans litum
Glær
Hálf þekjandi
Þekjandi
HOZELOCK
Slöngustatíf
Úðabrúsar
Tengi
Vatnsúðarar
og margt fleira
YARD-MAN
GARÐSLÁTTUVÉLAR
3,5 hestöfl, standard
3,5 hestöfl, með drlfl
4,0 hestöfl, með tvígengismótor
Sérlega hentug í halla
Briggs &Stratton mótor
Hæðarstilling
21" sláttuhringur sem nær vel út í kanta
Öryggishandfang
Góð varahluta- og viðgerðaþjónusta
Eins árs ábyrgð
Verð f rá
20.960 stgr.
Tilboðið gildir
til mánaðamóta.
Takmarkaðar birgðir.
BYGGINGAVÖRUVERSLUN
SAMBANDSINS
KRÓKHÁLSI 7 SÍMI 8 20 33