Morgunblaðið - 04.01.1989, Blaðsíða 32

Morgunblaðið - 04.01.1989, Blaðsíða 32
32 MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 4. JANUAR 1989 Emil Asgeirsson í Gröf- Minning Fæddur 31. mars 1907 Dáinn 23. desember 1988 Fáir vissu að vorið beið og vorið kemur að hugga. Hann Emil í Gröf er látinn. Hann lést á Þorláksmessu — slokknaði út af á þann hljóðláta og prúðmann- lega hátt sem einkenndi allt hans líf. Og eftir stöndum við sem þóttum vænt um hann og spyrjum hvers- vsgna svona fljótt? Hann átti svo mikið éftir — hann gaf svo mikið með veru sinni hérna hjá okkur. — Kannski finnst einhverjum þetta ofmælt. Maður á áttugasta og öðru aldursári eigi von á kallinu hvenær sem er. Mikið rétt — en það er ekki sama hver í hlut á. Það er ekki sama hvort um er að ræða fársjúkt gamalmenni eða mann eins og Emil sem átti enn svo mikinn lífsþrótt, sem lifði lífinu sjálfum sér og öðrum til ánægju. Og þá er að reyna að sætta sig við orðinn hlut og rísla sér við að raða saman ljúfum og fallegum minningarbrotum um genginn vin. Emil Ásgeirsson var fæddur í ""Ðanmörku 31. mars 1907. Hann var sonur Mörtu Eiríksdóttur og Ásgeirs Sigurðssonar. Hann var ekki hjónabandsbarn og fimm ára gamall kemur hann heim til íslands og dvelst næstu þrjú ár hjá frænd- fólki suður á Vatnsleysuströnd en átta ára gamall er hann tekinn í fóstur af presthjónunum í Hruna í Hrunamannahreppi, þeim séra Kjartani Helgasyni og frú Sigríði Jóhannesdóttur. Emil sagði mér frá þegar hann fluttist austur. Hann * fór með póstvagninum austur í Flóa og „var einhver beðinn fyrir mig þangað". Hann sagðist muna eftir sér volandi sjálfsagt útaf einhverj- um einstæðingsskap eins og hann orðaði það en niður í Flóa sótti hann ríðandi einn prestssonurinn frá Hruna. Og þá fór þessi átta ára gamli snáði í fyrsta sinn á hestbak og reið alla leið upp að Hruna mig minnir að póstvagninn hafi gengið að Bitru. Emil sagðist muna að hann hefði ekki verið beysinn reið- maður og ferðin gengið hægt en pilturinn var honum góður. Þetta er trúlega 6—8 tíma reið. Maður fær dálítinn sting í hjartað þegar maður hugsar um þetta ferðalag — ég vona innilega að enginn sendi börn ein síns liðs í slíka ferð nú á dögum. Emil ólst síðan upp í Hruna í glöðum hópi uppeldissystkina sinna á menningar- og myndar- heimili. Hann stundaði það barna- skólanám sem þá tíðkaðist og fór sem ungur maður í Bændaskólann á Hvanneyri. Aðra menntun hlaut hann ekki en það er kannski ekki málið í hvað marga skóla þú geng- ur heldur hvernig þú nýtir þann lærdóm sem þú hefur hlotið og þær gáfur sem þú hefur fengið í vöggu- gjöf. Og þetta hvorttveggja nýtti Emil til hins ýtrasta. Hann var vel gerður bæði andlega og líkamléga. Emil í Gröf var ekki bara glæsi- menni á velli — hann var fallegur maður og hann var góður og gáf að- ur maður. Árið 1930 kvæntist hann eftirlif- andi eiginkonu sinni, Eyrúnu Guð- jónsdóttur frá Grðf í sömu sveit og þau hófu búskap í Gröf og hafa búið þar síðan og búa enn. Þau voru bæði með skepnur og einnig mikla garðyrkju því jarðhiti er næg- ur í Grafaríandi. Þeim varð fjögurra barna auðið, þau eru: Guðjón, garð- yrkjubóndi í Laxarhlíð, kvæntur Sigríði Guðmundsdóttur þau eiga fjögur börn, Sigríður Marta, lést barn að aldri, Guðrún, gift Guð- mundi Pálssyni, jarðýtustjóra, þau búa í Sunnuhlíð og stunda einnig garðyrkju og eiga þrjú börn og yngst er Áshildur, gift Þorsteini Jónssyní lögreglumanni, þau búa í Kópavogi og eiga tvo syni. Tvö systkinanna reistu sér býli „í túninu *iteima" og er þetta sérlega samhent fjölskylda í alla staði. Barnabörnin hafa þannig notið samvistanna við afa og ömmu — þau sem ekki eru í túninu hafa komið á sumrin. Ég, sem þessar línur rita, hef í raun þekkt Emil frá því ég man eftir mér. Hjónin í Gröf voru ná- grannar foreldra minna, þegar við áttum heima á Flúðum í Hruna- mannahreppi og með þeim tókst góð vinátta þó aldursmunur væri töluverður. Við fluttum til Reykjavíkur haustið 1937 en 1941 þegar stríðið geisaði úti í hinum stóra heimi var reynt að koma sem flestum Reykjavíkurbörnum í sveit vegna hugsanlegrar loftárásar- hættu. Þá skrifaði mamma hjónun- um í Gröf og bað þau að taka mig sumarlangt þá elíefu ára gamla. Svar þeirra var jákvætt og þetta varð upphafið að sjö sumra dvöl minni í Gröf. Það má með sanni segja að þau Grafarhjónin hafi alið mig upp sem_ barn og ungling að hálfu leyti. Ég kom í sveitina í maíbyrjun og var til septemberloka og eitt haustið alveg fram í nóvem- ber. — Ekki get ég óskað neinu barni né unglingi betra hlutskiptis en komast undir handarjaðar þeirra hjóna og þar veit ég að ég mæli fyrir munn þeirra fjölmörgu, sem þar dvðldu sem börn og unglingar. Dvöl mín hjá þeim hjónum er og verður mér ógleymanleg og vinátta mín við þau og börn þeirra hélt áfram þó sumardvöl lyki og stendur óhögguð fram á þennan dag. Emil í Gröf var mikill og góður húsbóndi og uppalandi. Hann skip- aði aldrei heldur bað. Og þegar sagt var: Ása mín, þú ert nú svo létt á löppinni skrepptu nú og gerðu þetta eða hitt — þá hljóp ég ekki — ég flaug. — Minningarnar streyma fram — Emil syngjandi á sláttuvélinni — Emil að spjalla við vagnhestana, kjassa þá og þakka þeim velunnið verk — Emil að kenna mér að leggja á aktygi og spenna fyrir vagn eða að útbúa okkur krakkana í sunnudagsreiðtúrinn — Emil að fara upp úr þurru með kafla úr Pétri Gaut eða kvæðið eft- ir Björnsterne Björnsson um hana „Áshildi litlu frá Úfi, sem erfði ekki silfur né gull" og síðast en ekki síst Emil að fara með heilu blaðsíð- urnar úr bókum Kiljans allt utan- bókar — ég held ég kunni upphafið að Vefaranum mikla frá Kasmír síðan á þessum dögum. Emil var svo víðlesinn og vel heima í íslenskum bókmenntum að það var unun að heyra hann ræða um þær en Laxness dáði hann umfram aðra rithöfunda og það var áreiðanlega ekki algengt í þá daga að islenskur bóndi tæki ástfóstri við ritverk hans. Emil og Rúna leið- beindu mér við lestur góðra bóka — mér var ekki bannað að lesa reyf- ara heldur leidd í allan sannleika um gæði bókanna í bókaskápnum í stofunni og líka var mér leiðbeint með gott og hreint málfar — það má segja að uppeldi þeirra hélt áfram í anda foreldra minna. Emil og Rúna eru svo nátengd í huga mínum að annað verður ekki nefnt nema nafn hins fylgi með. Emil var ákaflega vel ritfær mað- ur, tilskrif hans um Hrunamanna- hreppinn í Sunnlenskum byggðum finnst mér bera af í þeirri bók að öðrum ólöstuðum. Þá var hann höf- undur afmælisrits sem út kom á hundrað ára afmæli Búnaðarfélags Hrunamannahrepps sem var árið 1984. Hann átti einnig létt með að slá á léttari strengi — mörg ár skrif- uðust þeir á faðir minn og hann og kenndi þar örugglega ýmissa skemmtilegheita, þá samdi hann leikþætti og gamanvísur. Sjálfur var hann góður leikari og tók á yngri árum mikinn þátt í leikstarf- semi og annarri félagsstarfsemi í hreppnum. Enn man ég eftir þegar Hrunamenn léku Lénharð fógeta og ég smástelpa sem þá átti heima á Flúðum fékk að fara í leikhúsið. Þar lék Emil Eystein Brandsson í Mörk. í mínum huga var hann ekki Emil í Gröf heldur glæsimennið Eysteinn í grænum flauelisfötum með fjaðrahatt. Engin leiksýning hefur orðið mér eins minnisstæð. Emil var formaður Ungmennafé- lags Hrunamanna um margra ára skeið og ég man enn bragðið af sítróninu, sem hann gaf okkur systkinunum, þegar hann kom og var að taka til í samkomusalnum á Flúðum eftir skemmtanir. Þannig var Emil. Hugsunarsemi við börn og þá sem minna máttu sín var honum í blóð borin. Á næsta bæ við Gröf í Hvammi bjuggu Helgi Kjartansson frá Hruna, uppeldis- bróðir Emils og Elín Guðjónsdóttir frá Gröf, systir Rúnu. Eins og gef- ur að skilja var mikill og góður samgangur milli bæjanna og áttum við krakkarnir þar margar gleði- stundir saman. Eitt sumarið var ákveðið að fara í mikla skemmti- ferð — fara langar leiðir í berjamó. Tilhlökkunin var mikil en þegar sá sæli sunnudagur rann upp sem fara skyldi í ferðina var ég lasin og varð að hýrast heima í rúmi. Vonbrigð- unum er ekki hægt að lýsa. Við Emil vorum ein heima þennan dag og hann sem aldrei vann nein eld- húsverk hitaði hana mér kakó og færði mér ásamt nýrri bók að lesa. Vonbrigðin hurfu eins og dögg fyr- ir sólu en ég held að hann hafí ekki þótt ganga neitt afskaplega velum eldhúsið. Á efri árum sínum tók Emil að sér að mæla út jarðabætur hjá bændum í Árnes- og Rangárvalla- sýslum. Á þessum ferðum sínum rakst hann á ýmsa gamla búshluti sem ýmist lágu umhirðulausir eða fólkið vissi ekki hvað það áti að gera við. Þetta varð til þess að Emil fór að safna þessum gömlu hlutum og nú er í Gröf merkilegt safn gamalla hluta og verkfæra, sem er ómetanlegt ekki einungis fyrir sveitina hans heldur alla sem vilja halda til haga minningum um liðna tímann. Þá gerði hann einnig upp gamlar heyvinnuvélar og önnur landbúnaðartæki og töluvert þess- ara hluta mátti sjá á landbúnaðar- sýningunni í Reiðhöllinni 1987. Og þar var Emil líka sjálfur að sýna þetta allt því hann safnaði ekki bara hlutunum heldur vissi allt um notkun þeirra og kunni oft sögur tengdar þeim. Og nú er komið að leiðarlokum. Og svo margt er ósagt. En minningarnar geymast í hug- skotinu — þræddar upp eins og perlur á bandi — dýrmætar og fal- íegar. Minningin um Emil tengist ekki skuggum hins dimma vetrar sem nú ríkir heldur vorbirtunni — vorinu sem kemur að hugga eins og segir í ljóðlínum uppáhalds- skáldsins hans, sem ég hóf þessar línur með. Ég þakka hverja þá stund sem ég var samvistum við þennan góða fóstra minn. Ég votta vinkonu minni, Rúnu í Gröf, og vinum mínum börnum þeirra hjóna og þeirra skylduliði dýpstu samúð okkar hjónanna og barna okkar. Megi minningin um bjarta ævidaga góðs og göfugs manns létta þeim söknuðinn. Blessuð sé minning Emils Ás- geirssonar. Ásgerður Ingimarsdóttir Þegar mér bárust fréttir af and- láti Emils í Gröf setti að mér djúpa hryggð. Þó að árin væru orðin 81 áttí hann mikið eftir og margt að gefa samferðamönnum sínum. Fjöldi afmælisdaga segir ekki allt um aldur manna og þótt þeir væru orðnir svo margir hjá Emil sáust þess engin merki. Hann vann enn af fullum krafti að áhugamálum sínum, var með margt í deiglunni og átti margt eftir ógert. Emil Ásgeirsson fæddist 31. mars 1907, sonur Mörtu Eiríks- dóttur og Ásgeirs Sigurðssonar i konsúls. Ungur kom hann að Hruna | og ólst upp hjá séra Kjartani Helga- l syni og Sigríði Jóhannesdóttur konu | hans. Emil varð búfræðingur frá bændaskólanum á Hvanneyri 1926. Hann kvæntist eftirlifandi konu sinni, Eyrúnu Guðjónsdóttur frá Gröf, 22. júní 1930 og hófu þau búskap í Gröf árið 1932. Eftirlif- andi börn þeirra eru: Guðjón f. 1932, garðyrkjubóndi í Laxárhlíð. Hann er kvæntur Sigríði Guð- mundsdóttur og eiga þau 4 börn. Guðrún f. 1941, garðyrkjubóndi í Sunnuhlíð, gift Guðmundi Pálssyni og eiga þau 3 börn. Yngst er As- hildur, búsett í Kópavogi, gift Þor- steini Jónssyni og eiga þau tvo syni. Allt er þetta fólk miklum mannkost- um búið. Dóttirin Sigríður Marta f. 1936 dó í barnæsku árið 1943. Emil bjó ásamt konu sinni í Gröf í Hrunamannahreppi allar götur frá 1932. Búskapurinn var lengst af blandaður, kýr, kindur og matjurta- rækt. Emil var einn af brautryðj- endum í garðyrkju hér á landi og fékkst jafnt við útirækt og ræktun í gróðurhúsum. Var hann um ára- raðir í stjórn Sölufélags garðyrkju- manna. Segja ma að hugur Emils hafi að miklu leyti staðið ofar því brauðstriti sem bústörfin lögðu hon- um á herðar. Frá æskuárum var hann ákaflega fróðleiksfús og bók- elskur, keypti margar góðar bækur. Bækurnar voru ekki keyptar til að skreyta hillur, heldur las hann þær og drakk í sig efni þeirra bundið og óbundið. Mikið kunni hann af ljóðum og lausu máli og fór gjarna með utanbókar við störf sín, börn- um sínum, barnabörnum og sam- verkamönnum til fróðleiks og skemmtunar. Emil var ekki aðeins þiggjandi á sviði ritaðs máls. Þegar ráðist var í gerð ritsins Sunnlenskar byggðir árið 1980 var leitað til Emils og skrifaði hann 140 síðna kafla um Hrunamannahrepp í fyrstu bókina. Er þessi bók vart minna notuð og lesin-í Hrunamannahreppi en síma- skráin. í tilefni af 100 ára afmæli Búnaðarfélags Hrunamanna skrif- aði Emil bók um sögu félagsins sem gefin var út af félaginu árið 1984. Fórst honum starf sagnfræðingsins afar vel úr hendi og hefur bókin að geyma stórmerkilegar heimildir um atvinnusögu sveitarinnar. Á æskudögum Emils var ung- mennafélagshreyfingin í uppgangi Og tók Emil virkan þátt í starfsemi Ungmennafélags Hrunamanna. Einn liður í starfsemi ungmennafé- lagsins var leiklist. Leiksýningar smáar og stórar voru færðar upp af ýmsum tilefnum. Á sviði leiklist- arinnar bar bókmenntaáhugi Emils ávöxt. Jafnframt því að vera einn besti leikari sveitarinnar á sinni tíð féll það honum í skaut að leikstýra flestum þeim leikritiuii og leikþátt- um sem færð voru upp. Lagði hann fram krafta sína til þessarar starf- semi af brennandi áhuga í áratugi. Var þetta tímabil mikið blómaskeið í sögu leiklistar í Hrunamanna- hreppi. Emil var síðar kallaður aftur til þessara starfa árið 1965 þegar hann setti upp leiksýningu byggða á Áshildarmýrarsamþykktinni á landsmóti ungmennafélaganna á Laugarvatni. Leikið var utan dyra í blíðskaparveðri og er sýningin mörgum minnisstæð. Leikarar voru flestir bændur úr Hrunamanna- hreppi og var mikið þrekvirki að s^fna saman mönnum til að æfa °g flytja jafn viðamikla sögusýn- ingu um hábjargræðistímann. Eld- móður Emils og einbeitni hreif menn með. Emil starfaði talsvert utan búsins og frá 1961 gegndi hann þeim ábyrgðarstörfum að mæla og taka út jarðabætur. Fór hann í þessu skyni um Árnes- og Rangárvalla- sýslur og kom á flesta bæi. I þessu starfí gafst honum gullið^ tækifæri til að stunda og hlúa að slnu helsta áhugamáli, sem raunar var orðið að fullu starfi hin síðari ár, en það var söfnun gamalla muna. Emil hafði lengi haldið til haga gömlum munum sem misstu notagildi sitt á . heimili hans. í starfi úttektarmanns rak á fjörur hans fjölmarga gamla muni sem oftast voru falir fyrir lítið eða ekkert. Voru munir þessir fljót- lega orðnir að safni sem hann geymdi fyrst í gamla bænum í Gröf en eftir að hann hætti kúabúskap breytti hann fjósinu í safnahús. Safn þetta var ætíð öllum opið þó að ekki væri það auglýst. Var svo komið að hópar ferðamanna lögðu þangað leið sína og sumir fararstjórar^ höfðu þar fastan við- komustað. Útilokað var að fá Emil til að þiggja fé fyrir að sýna safn- ið. Var það einkennandi í fari hans, og raunar afkomenda hans einnig, að erfitt var að fá hann til að taka við greiðslu fyrir viðvik sem öðrum þykir sjálfsagt að greitt sé fyrir. Með aldrinum gerðist Emií stór- tækari í þessari björgun á menning- arverðmætum liðinna ára. Á síðustu árum var hann byrjaður að safna gömlum dráttarvélum, jarðvinnslu- tækjum og heyvinnuvélum frá þess- ari öld. Fékk hann þessar vélar úr ýmsum áttum, lét gera þær upp, sandblása og málaði þær í uppruna- legum litum. Fyrir aðeins mánuði hafði hann uppi á fyrstu dráttarvél- inni sem hann sjálfur eignaðist. Var hún komin suður í Selvog, en Emil hafði nýlega endurheimt hana. Við íslendingar erum tiltölulega fátækir af gömlum minjum. Mann- virki og munir forfeðranna hafa reynst forgengileg og miklar eyður eru í þekkingu okkar á fornum at- vinnuháttum. ,En sagan heldur áfram og á hverju ári er einhverju áhaldi eða tæki íagt í síðasta sinn. Fáir hafa enn komið auga á þörfina á að halda til haga þessum tækjum sem eru svo mikilvægir hlekkir í atvinnusögu íslenskra sveita. Þær fá því flestar að ryðga niður í friði nema þær sem Emil I Gröf kom höndum yfir og standa nú eins og nýjar á hlaðinu í Gröf. Þessi vinna hans og allt hans starf ber vott um næmt auga fyrir varðveislu menningarverðmæta. Ekki hefur Emil sótt fé í opinbera sjóði starfi sínu til stuðnings en byggt safn sitt upp með eigin hönd- um og eldhug. Emil lagði með þess- ari söfnun stóran skerf til menning- arinnar í þessu landi komandi kyn- slóðum til góðs. Verki sem þessu verður aldrei lokið og því verður að halda áfram. Árið 1987 var Emil sæmdur ridd- arakrossi fálkaorðunnar fyrir störf sín að félags- og menningarmálum og var hann manna best að þeirri viðurkenningu kominn. í hamingjusömu hjónabandi hef- ur Emil verið í 58 ár. Hefur það einkennst af hlýju og kærleika milli þeirra hjóna. Þau hjón hafa borið gæfu til að fylgjast með tveimur af börnum sínum byggja upp bú sín i túnjaðrinum og það þriðja er ásamt fjölskyldu sinni tíður gestur í Gröf. Barnabðrnin öll hafa haft mikið að sækja til afa síns og hefur hann óspart miðlað þeim af sagna- og ljóðabrunni. Emil var til síðasta dags mikið glæsimenni og höfðinglegur í fasi. Hann var vel greindur, átti auðvelt með að setja sig inn í flókin mál- efni, var rökfastur og rökfimur. Skoðanir hans og orð voru ávallt vel grunduð. Stutt var jafnan í glettnina og hafði hann mjög næma kímnigáfu. Yfirleitt var grínið góð- legt en gat þó orðið beinskeytt ef svo bar undir. Ég er þakklátur fyr- ir að hafa kynnst Emil og fjölskyldu hans. I ánægjulegum samskiptum mínum við hann kom vel fram djúp- stæð þekking hans á mönnum og málefnum. Þessari þekkingu otaði hánn ekki fram en augljóst var að hún lá að baki hverju orði og hverri setningu. Andlegu atgervi sínu hélt hann til síðustu stuiidar og verður það'að teljast mikil gæfí. Hann kvaddi heiminn með reisn skömmu eftir að hafa gengist undir vel

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.