Morgunblaðið - 23.03.1989, Qupperneq 21

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. MARZ 1989
C 21
lækka húsaleigu, vexti o.fl., að þau
gæðí, sem um er að ræða hafa
ekki orðið fáanleg nema fyrir for-
réttindahóp, sem úthlutað hefir ver-
ið því takmarkaða magni sem á
boðstólum hefir verið.
Hér að framan hefir verið minnst
á húsaleigulögin sem sett voru í
byrjun síðari ‘heimsstyijaldar og
hvemig þau leiddu til þess að allt
leiguhúsnæði fór smám saman á
svartan markað. Þessu til árétting-
ar skal hér rifjaður upp atburður
sem gerðist sumarið 1950. Ríkis-
stjóm sú, sem þá sat að völdum,
ákvað þá, til þess að spoma við
vaxandi verðbólgu, að lögbjóða
minni hækkun húsaleigu en heimi-
luð var þá samkvæmt lögum. Sú
ráðstöfun hefði dregið úr hækkun
framfærsluvísitölu og þá um leið
þeim vísitölubótum á laun, sem þá
vom í gildi. Fulltrúi ASÍ í nefhd
þeirri, er falið var í samráði við
Hagstofuna að reikna út vísitölu
framfærslukostnaðar, Torfi Ás-
geirsson hagfræðingur, mótmælti
því, að hin lögboðna lækkun húsa-
leigu yrði látin hafa áhrif á fram-
færsluvísitöluna, því að eins og
húsaleigumarkaðinum væri þá hátt-
að, vaéri lækkun húsaleigunnar
óframkvæmanleg, þannig að áhrif
lagasetningarinnar yrðu þau ein að
verðbætur á laun lækkuðu vegna
fölsunar framfærsluvísitölunnar að
dómi Torfa. Stjóm ASÍ tók undir
þessi sjónarmið og hið sama varð
ofaná í stjóm BSRB er einnig tók
málið til umfjöllunar. Mikill órói
greip nú um sig á vinnumarkaðinum
og í tilefni af því kvaddi ríkisstjóm-
in á fund sinn Helga Hannesson,
sem þá var forseti ASÍ og höfund
þessarar greinar, er þá var formað-
ur BSRB. Á fundinum héldum við
Helgi fram sömu skoðunum og
Torfl hafði gert í vísitölunefndinni,
en bættum því við, að ef ríkisstjóm-
in kæmi auga á einhverskonar
tryggingu fyrir því, að hin lögboðna
lækkun húsaleigu yrði raunhæf, þá
skyldum við taka málið fyrir að
nýju í stjómum samtaka okkar.
Okkur Helga þóttu svör ríkisstjóm-
arinnar við þessu óskýr, þannig að
fundurinn varð árangurslaus. Það
var eftirtektarvert í sambandi við
þetta mál, að mótmælin gegn því
að húsaleigan yrði lækkuð með
„handafli" skyldu einkum koma frá
launþegasamtökunum, sem áttu að
njóta góðs af þessari ráðstöfun, en
hinsvegar heyrðist lítið frá húseig-
endum og samtökum þeirra, enda
var þeim ljóst, að miðað við þær
aðstæður sem þá vom fyrir hendi
á húsaleigumarkaðinum, var ólík-
legt að umrædd ráðstöfun snerti
hagsmuni þeirra. í þeim umræðum,
sem nú fara fram um vaxtamálin,
hlýtur að koma upp svipuð spuming
þeirri, sem átökin urðu um sumarið
1950, en hún er sú, hvort vaxta-
lækkun með „handafli" sé líkleg til
að verða raunhæf, þannig að unnt
verði að fullnægja lánaeftirspum-
inni á hinum lækkuðu vöxtum. Nú
em aðstæður á íslenzkum lána-
markaði þær, að víst má telja, að
þessari spurningu verði að svara
neitandi. Eftirspum eftir lánum er
meiri en framboð miðað við þá
vexti, sem nú era í gildi, þótt mörg-
um þyki þeir óhóflega háir, en hvað
sem öðm líður er það með ólíkindum
ef misræmið milli eftirspurnar og
framboðs á lánamarkaði verður
ekki enn meira en nú er, ef vextir
em lækkaðir. Það sýnist mér vera
gott dæmi um hina ófullnægðu
lánaeftirspun, hve mikið virðist vera
um vanskil fyrirtælqa hvað snertir
greiðslu lögboðinna skatta til ríkis-
sjóðs svo sem söluskatts og stað-
greiðslu tekjuskatts, sem fyrirtækj-
um er gert að halda eftir af launum
starfsfólks síns. í einstaka tilvikum
kann hér að vera um „trassaskap“
að ræða, en skynsamir atvinnurek-
endur hljóta þó almennt að gera sér
ljóst, að lán þau, sem þeir þannig
veita sér sjálfir, verða mjög dýr,
vegna dráttarvaxta og annarra við-
urlaga, er af vanskilunum leiða.
Flestir mundu þeir kjósa að taka
fremur lán hjá lánastofnunum þrátt
fyrir háa vexti, ef slík lán væm
fáanleg, en vanskilin, sem sam-
kvæmt nýlegum upplýsingum frá
fjármálaráðuneytinu til fjölmiðla
nema háum fjárhæðum í heild,
béndá ótvírætt tíl þess, að slík lán
séu ekki fáanleg í þeim mæli, sem
þörf er fyrir.
Vaxtalækkun, án sérstakra ráð-
stafana til þess að skapa jafnvægi
á lánamarkaði, ef einhveijar slíkar
em tiltækar, kallar því óhjákvæmi-
lega á enn strangari skömmtun
lánsfjár en nú á sér stað. Lánamark-
aðurinn verður því líkur gjaldeyris-
markaðinum á haftaámnum
1930-60 þar sem stjómskipuðum
nefndum var falið að skera úr um
það, hveijir fengju að kaupa gjald-
eyri á hinu skráða gengi og hveijir
væm dæmdir til þess að vera annað-
hvort án gjaldeyrisins eða kaupa
hann á svörtum markaði. Lánsfjár-
skömmtunin er hinsvegar hvað
ríkisbankana snertir, en þeir ráða
samkvæmt fyrr sögðu meirihluta
lánamarkaðarins, framkvæmd af
pólitískt skipuðum bankastjómm og
bankaráðum. Launþegasamtökun-
um hefir á síðustu ámm verið bland-
að í umræðuna um lána- og vaxta-
málin vegna húsnæðislánanna, sem
vissulega em mikið hagsmunamál
fyrir allstóran hóp launþega, þótt
slík lán séu auðvitað aðeins' hluti
af lánamarkaðinum. En því er mjög
á lofti haldið af þeim, sem hávær-
astar kröfur gera um lækkun vaxta,
að það sem öðm fremur geri slíkt
æskilegt sé fjárhagsvandi efnalítils
fólks sem ráðizt hafi í íbúðarbygg-
ingar. Nú má að vísu gera ráð fyr-
ir því, að hér sé um lítinn hluta
lánamarkaðarins að ræða og sé lit-
ið á vaxtamálin í heild þá er varla
vafi á því, að lækkun innlánsvaxta,
sem jafnan hlýtur að fylgja í kjölfar
lækkunar útlánsvaxta, breytir
tekju- og eignaskiptingunni laun-
þegum í óhag, ef á heildina er litið,
þar sem ekki er vafi á því, að hlut-
deild launafólks í innlánum er miklu
meiri en í útlánum lánakerfisins.
Obbi þeirra lána sem veitt era fer
auðvitað til fyrirtækja til fjárfest-
ingar og reksturs. Allar þær tölur
sem ég þekki um skiptingu heildar-
útlána og innlána lánakerfisins
staðfesta þetta, þótt slíkar upplýs-
ingar þyrftu að vera miklu fyllri en
þær nú em, slíkt myndi fyrirbyggja
margvíslegan lýðskmmsáróður,
sem víða ríður húsum, þar sem
þessi mál em rædd.
Samt sem áður er það ijarri
mér, að álasa forystumönnum laun-
þegasamtakanna fyrir það, að sýna
málefnum þess fólks er hér er um
að ræða, áhuga. Innan launþega-
samtakanna hefir það alltaf þótt
hlýða að leggja áherzlu á bætt kjör
þeim til handa, sem verst em sett-
ir, jafnvel þótt um minnihlutahópa
sé að ræða. Sú er a.m.k. mín reynsla
eftir áratuga virka þátttöku í þess-
um samtökum.
Meiri ástæða er til þess að gmna
um græsku suma stjómmálamenn-
ina, sem í áróðri sínum fyrir nauð-
syn þess að lækka vextina mega
vart vatni halda vegna umhyggju
sinnar fyrir fátæka fólkinu sem er
að byggja yfír sig eða kaupa íbúð.
Oft er hér um það að ræða að þetta
fólk er notað sem blórabögglar til
þess að bæta hag fyrirtækja sem
borinn er fyrir bijósti af þessum
mönnum, en auðvitað em það fyrst
og fremst fyrirtækin, sem taka lán
og njóta góðs af vaxtalækkununum.
Þetta er út af fyrir sig ekki ámælis-
vert að öðra leyti en því, að hræsni
er aldrei lofsverð.
Ef þetta mál er betur skoðað, tel
ég ekki vafa á því, að hagsmunum
þessa fólks er unnið hið mesta
ógagn með því að gera það þannig
að blórabögglum í þágu allt ann-
arra hagsmuna en þess sjálfs. Hjálp
til efnalítils fólks til þess að koma
yfir sig þaki verður á ódýrastan og
virkastan hátt veitt sem beinar
greiðslur til þess, annaðhvort með
þvi að borga niður vexti eða á ann-
an hátt, enda njóti þá engir aðrir
góðs af slfku. Almenn vaxtalækkun
sem allir þeir sem lán taka njóta
góðs af gerir málið miklu stærra í
sniðum en þörf er á og torveldar
þannig lausn þess. Skynsamlegasta
leiðin til fjármögnunar útgjalda til
velferðarmála, og hér er auðvitað
um slíkt að ræða, er jafnan beinar
greiðslur til þeirra er slíks eiga að
njóta, fremur en að gera breytingar
á markaðsverði og láta þannig alla,
sem á markaðinum em njóta að-
gerðanna, Þannig er það óskynsam-
leg leið tíl þess að jafná tekjuskipt-
inguna í þjóðfélaginu að borga nið-
ur matvöm því að slíks njóta allir
neytendur, hvort sem þeir em fá-
tækir eða ríkir. Ef réttmætt er tal-
ið að bæta hag þeirra fátæku á
kostnað þeirra sem meira mega sín,
verður ódýrast að framkvæma það
með beinum tekjutilfærslum gegn-
um skattakerfið. Niðurgreiðslur
geta á hinn bóginn átt rétt á sér í
öðmm tilgangi, svo sem þeim að
styrkja framleiðendur hinnar niður-
greiddu vöm.
Sparnaður, vextir og
verðtrygging
Hættan á því, að „handafls“-
aðgerðir í vaxta- eða verðlagsmál-
um nái ekki tilgangi sínum, er eins
og hér hefir verið rakið í því fólgin,
að þessar aðgerðir hafi áhrif á eftir-
spum og framboð sem vinni gegn
tilgangi þeirra. Ef við höldum okkur
að vöxtunum, sem era greiðsla fyr-
ir þá þjónustu, að veita lántakanda
umráðarétt yfir tiltekinni peninga-
upphæð ákveðinn tíma, þá er spum-
ingin sú, hvort lækkun vaxta hefir
veraleg áhrif í þá átt að auka eftir-
spum eftir lánsfé og draga úr fram-
boðinu. Ef svo er, leiðir vaxtahækk-
unin til þess að veraleg umframeft-
irspum verður eftir lánsfé, sem
gert getur vaxtalækkunina óraun-
hæfa. Eftirspurnarhliðinni hafa hér
verið gerð nokkur skil og var niður-
staðan sú, að telja mætti víst, að
um aukna eftirspurn eftir lánsfé
yrði að ræða sem gerði að öðm
óbreyttu nauðsynlega strangari
skömmtun lánsfjár en áður, _með
þeim ókostum sem því fylgja. Áhrif
vaxtabreytinga á framboð lánsfjár
em hinsvegar flóknari og meira
umdeild meðal hagfræðinga. Fýrir
daga Keynes var það almenn skoð-
un hagfræðinga að hærri vextir
hlytu að vera hvati til aukins spam-
aðar á sama hátt og ef boðið væri
hærra verð fyrir tiltekna vöm þá
væri það að öðm óbreyttu hvati til
þess að auka framleiðslu hennar.
Keynes benti hinsvegar á það, að
ef hækkun vaxta ylli samdrætti í
atvinnulífinu, þá gæti lækkun tekn-
anna leitt til þess að spamaður
drægist saman en yxi ekki þegar
vextir hækkuðu.
En hvað er spamaður? Fyrir
skömmu birti Þjóðhagsstofnun töl-
ur þar sem í ljós kom, að hreinn
spamaður í þjóðhagslegum skiln-
ingi, þ.e. þjóðartekjur að frádreg-
inni neyzlu einkaaðila og opinberra
aðila minnkaði úr 14,4% vergrar
þjóðarframleiðslu árið 1980 í 6,2%
árið 1987. Á þessu árabili hækkuðu
raunvextir af innlánum í heild úr
því að vera neikvæðir um 13,4% í
að vera neikvæðir um 3,0% og á
þessu árabili óx svokallaður pen-
ingalegur spamaður úr 47,1% ver-
grar landsframleiðslu í 77,4% eða
um rúmlega 60%, samkvæmt
skýrslu verðtryggingamefndar, er
var að störfum sumarið 1988. Hér
virðist vera um mikla mótsögn að
ræða og þarf í sjálfu sér ekki að
undra, að ýmsir formælendur þess,
að vextina þurfi að keyra niður með
handafli, telji hér með sanna,ð, að
vextimir hafi fremur neikvæð en
jákvæð áhrif á sparnað. Dæmi um
þetta er leiðari í Tímanum frá 9.
febrúar sl. þar sem talað er um það
að þessar upplýsingar frá Þjóð-
hagsstofnun séu „mikið áfall fyrir
fijálshyggjufólkið í Sjálfstæðis-
flokknum og bankavitringana í Al-
þýðuflokknum, en tölum þessum
verður ekki mótmælt." Það sem
gerir ályktanir af þessu tagi skiljan-
legar, þó rangar séu, er það, að
orðið spamaður hefir mjög mismun-
andi merkingu annarsvegar í upp-
lýsingum Þjóðhagsstofnunar og
hinsvegar í skýrslu verðtryggingar-
nefndar um þróun peningalegs
spamaðar. Þjóðhagsstofnun reikn-
ar út sparnað í þjóðhagslegum
skilningi í hlutfalli við þjóðartekjur
en upplýsingar verðtryggingar-
nefndar gefa til kynna spariféð sem
eign, svo sem innstæður í bönkum
og sparisjóðum, eign launþega í
lífeyrissjóðum o.s.frv. í hlutfalli við
landsframleiðslu. Hér skiptir það
litlu máli hvort miðað er við þjóðar-
tekjur eða landsframleiðslu, en hitt
skiptir höfuðmáli hvort það er eign
eða sá hluti þjóðarteknanna sem
sparaður er sem talinn er mæli-
kvarði á spamaðinn. Peningalegur
spamaður getur þannig haldið
áfram að vaxa, þótt sá hluti þjóðar-
teknanna sem sparaður er, minnki.
Engar ályktanir verða dregnar af
samanburði þessarra stærða um
áhrif vaxtabreytinga á spamað þar
sem spamaður, hvemig sem hann
er skilgreindur, er háður svo mörgu
öðm en vöxtunum. Nátengd um-
ræðunni um vexti og önnur lánskjör
er spurningin um verðtryggingu og
lánskjaravísitölu. Mikils misskiln-
ings gætir hjá mörgum er í þeirri
umræðu taka þátt að því er snertir
tilgang verðtryggingar sparifjár og
annarra fjárskuldbindinga. Sú
skoðun er furðu útbreidd, að til-
gangurinn sé sá að verðtryggja
tekjur af fjármagni og blanda því
saman við spuminguna um það
hvort og þá hvernig sé hægt að
verðtryggja vinnulaun. Ég hefi
aldrei orðið var við það sjónarmið
hjá neinum þeirra, er verið hafa
talsmenn verðtryggingar sparifjár,
að tilgangur hennar væri sá að
tryggja kaupmátt tekna af fjár-
magni enda væri ekki hægt að ná
slíku markmiði með slíku, því að
áhrif slíkrar verðtryggingar snerta
aðeins innbyrðis skiptingu tekn-
anna milli þeirra er eiga fjármagn
í einhverri' mynd. Ef útlánsvextir
banka em hækkaðir hagnast þeir
sem eiga sparifé á kostnað þeirra,
sem eiga framleiðslutæki og nýta
þau. Áhrifin á skiptingu teknanna
milli launþega og atvinnurekenda
em hinsvegar aðeins óbein og mjög
óviss.
Yfirleitt finnst mér, að hagsmun-
ir sparifjáreigenda sem slíkir ættu
að vera aukaatriði þegar.rætt er
um það, hvort verðtrygging sé
æskileg eða ekki. Ríkið hefir jafnan
ekki talið það hlutverk sitt að veita
borgumnum tryggingu fyrir því á
einn eða annan hátt að eignir þeirra
rými ekki að verðmæti. Helzta und-
antekning frá því er sú, að ef stór-
felldar náttúmhamfarir eiga sér
stað, sem valda fjölda manns til-
finnanlegu eignatjóni, þykir rétt að
ríkið rétti hjálparhönd, sbr. Vest-
mannaeyjagosið og snjóflóðin miklu
á Norðfirði fyrir nokkmm ámm.
Engin ástæða er til þess að spari-
fjáreigendur sitji hér ekki við sama
borð og aðrir. Sparifé er yfirleitt
bundið til skamms tíma, þannig að
ef þeir, sem það eiga telja ávöxtun
eigna sinna í þeirri mynd óviðun-
andi þá geta þeir annaðhvort breytt
þeim í aðrar eignir eða, ef ekki vill
betur eytt þeim, t.d. með því að
leggja í heimsreisu eða annað slíkt.
En þar komum við einmitt að því,
sem hlýtur að vera höfuðtilgangur
verðtryggingar sparifjár, en hann
er sá, að fyrirbyggja flótta frá því
að hafa eignir sínar í mynd sparifj-
ár eða annarra peningakrafna. Það
var slíkur flótti frá því að eiga spa-
rifé vegna mögnunar verðbólgunn-
ar á seinni hluta 8. áratugarins, sem
var höfuðástæðan fyrir því, að
heimild til almennrar verðtrygging-
ar fjárskuldbindinga var sett inn í
Ólafslög frá 1979, því að öðrum
kosti óttuðust stjómvöld, ekki að
ástæðulausu, að við blasti öngþveiti
á lánamarkaðinum og óviðráðanleg
verðbólga.
Það verður fyrst þegar stjórn-
völdum tekst að ná tökum á verð-
bólgunni, að verðtrygging verður
óþörf og raunar gerir hjöðnun verð-
bólgunnar hana óvirka, eins og
verðstöðvun síðustu mánuða sýndi.
En nú sýnist mér halla mjög á
ógæfuhlið í verðlagsmálum, þannig
að enn virðist það eiga langt í land,
að stöðvun verðbólgunnar geri af-
nám verðtryggingar tímabæra.
Rétt er í þessu sambandi að vekja
athygli á þvi, að sú skoðun, sem
skotið hefir upp kollinum í umræð-
um um þessi mál, að afnám verð-
tryggingar myndi leiða til sjálf-
virkrar hjöðnunar verðbólgu, er al-
gerlega óraunsæ eins og reynslan
hér á landi hefir í ríkum mæli sýnt.
Hversvegna magnaðist þá verð-
bólgan svo á ámnum 1974-78 þeg-
ar engin almenn verðtrygging var
í gildi að nauðsynlegt þótti að taka
hana upp með Ólafslögum 1979?
Eins og þegar hefir verið bent
á, er óheppilegt að blanda saman
svokallaðri verðtryggingu launa og
verðtryggingu fjárskuldbindinga
eins og gert hefir verið í ríkum
mæli i umræðum um þessi mál að
undanfömu. Þetta tvennt þjónar
mjög mismunandi tilgangi og er því
lítt sambærilegt. Tilgangur verð-
tryggingar fjárskuldbindinga er sá
að hafa áhrif á eignaráðstafanir
manna þannig að þeir séu hvattir
til þess að eiga fremur peninga en
raunverðmæti, svo að eftirspumar-
verðbólgu megi halda í skefjum.
Tilgangur verðtrýggingar launa er
hinsvegar sá, að tryggja ákveðið
raungildi kaupsins eða kaupmátt
launa eins og það er oft orðað.
Hvort skilyrði séu nú fyrir hendi
til almennrar kaupmáttartrygging-
ár er svo annað mál, sem ofarlega
verður á baugi við samningaviðræð-
ur þær um kaup og kjör sem nú
standa yfir. Er það mál, sem ekki
verður nánar rætt hér.
Höfundur er fyrrverandi prófess-
or við Viðskiptafræðideild H&-
skóla íslands.
HRAÐLESTRARNÁMSKEIÐ
*Hexnr\ crcÁ xf-ex S'\g t hrctblestri."
Þú lærir áhrifaríkar aðferðir í hraðlestri á námskeiðum
Hraðlestrarskólans!
Á níu ára starfstíma skólans hafa nemendur að jafnaði
þrefaldað lestrarhraða sinn í öllu lesefni.
Viljir þú bætast í hóp ánægðra nemenda skólans,
skaltu skrá þig á síðasta námskeið vetrarins sem hefst
miðvikudaginn 29. mars nk.
Skráning alla páskadagana í síma 641091.
Athugið að flestir starfsmenntunarsjóðir stéttarfélag-
anna styrkja félaga sína til þátttöku á námskeiðinu.
■HWMB H RAÐLESTR ARSKOL! NIM
j