Morgunblaðið - 12.04.1990, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 12.04.1990, Blaðsíða 14
öi oeer, jiama .sti, H.uoAQUTMMra caaAjaKyöíioM 14 MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 12. APRIL 1990 EIN MYND OG ÞÚSUND ORÐ Bókmenntir Ingi Bogi Bogason Sveinbjörn I. Baldvinsson: Fox- trot. Kvikmyndahandrit. BSE 1989. Eftirmáli: Ríkharður III., Ranibo IV og Kerið í Grímsnesi. I þessum línum verður að engu leyti fjallað um eða lagður dómur á handritið að baki Foxtrot heldur staldrað við eftirmála höfundar um kvikmyndahandritið sem gefur um leið tilefni til að velta vöngum yfír kvikmyndagerð á íslandi um þessar mundir. Segja má að kvikmyndagerð á íslandi sé enn í vöggu; hún á langt í það að slíta barnsskónum. Þess vegna er hún spennandi viðfangs- efni, lengi enn til alls líkleg, fjarri því að vera útreiknanleg. Af sömu ástæðu þarfnast hún þess að um hana sé rætt og ritað. Þótt ótrúlegur fjöldi íslenskra kvikmynda hafi verið framleiddur undanfarinn áratug er hitt eftirtekt- arvert hve lítið hefur farið fyrir marksækinni umræðu íslenskra kvik- myndagerðarmanna um kvikmyndir. Ekki svo að skilja að íslensk kvik- myndagerð hafi verið markmiðslaus, frekar hitt að fagleg umfjöllun hefur illa náð út fyrir raðir aðstandenda sjálfra. Þakkarvert er þegar þeir leyfa öðrum að vera með eins og í þessari bók sem hér verður vikið að. Sveinbjörn segir handritið ekki gefið út sem eitthvert fyrirmyndar- handrit heldur vegna þess að vera kunni að einhverjum megi þykja fengur í að skoða mun á handriti og kvikmynd og að „... hugleiða spurnir um dramatíska uppbygg- ingu, beitingu myndmáls í stað munnlegrar frásagnar ..." Síðan rekur Sveinbjörn, í afar knöppu máli, helstu einkenni „venju- legra" bíómynda. Það sem kann að vekja athygli lesandans er hve ótal margt er líkt með kvikmynd og frá- sagnarbókmenntum. Enda fullyrðir höfundur að einn maður hafi öðrum fremur haft áhrif á handritagerð kvikmynda, sem sé Aristóteles með riti sínu Um skáldskaparlistina. Þannig eru hugtökin kynning — flækja — lausn jafnnauðsynleg í umræðu um kvikmyndir og um bók- menntir. Þetta verður Sveinbimi til- efni til að teikna þverskurðarmynd af hálfu Kerinu í Grímsnesi, það líkist nefnilega risi og hnigi í at- burðarás „meðal"kvikmyndar: Fyrst er gengið frá bflastæðinu upp langan aflíðandi hallann (vaxandi spenna) að kerbarminum (hámark spennunn- ar), síðan tekur við brött og stutt brekka niður í botninn (hnig). Allt eru þetta auðskilin hugtök sem gera ekki annað en að lýsa ein- földustu þáttum kvikmynda, beina- grind sem hver almennilegur bíógest- ur kannast við þótt hann velti kannski ekki mikið vöngum yfir kvik- myndum yfirleitt. Þetta bendir Svein- björn á með þessum orðum: „Það er þetta grundvallarlögmál, þessi beina- grind, sem Ríkharður III og Rambó IV eiga sameiginlegt. Þeir ganga báðir tveir, en vissulega hvor í sínu lagi, þennan dramatíska spotta í Grímsnesinu, hina lúmskt-tragísku leið frá bílastæðinu, upp aflíðandi brekkuna að Kerbarminum, þar sem átökin ná hámarki. Svo fikra þeir sig niður brattann, ofan í gíginn." Síðan ^_ 1 fmmSk :, api -w Ww' ' ¦' Morgunblaðið/Þorkell Sveinbjörn I. Baldvinsson fullyrðir Sveinbjörn að það sé ekki byggingarlagið eitt sem gerir kvik- myndahandrit annaðhvort gott eða slæmt. Og undir það er vissulega hægt að taka. En hvaða eiginleika verður handrit þá að hafa tii þess að það megi teljast gott? Svarið við þessari spurningu er líklegast ekki til, er kannski galdur. Eitt má þó telja víst: Það verður með einhverjum frumlegum hætti að brjóta viðteknar reglur, verður að sýna gamla hluti í nýju ljósi. Hérna gæti íslensk bók- menning orðið að liði. Sé bókmenntaleg þekking yfirleitt mikils virði í kvikmyndagerð ætti íslensk arfleið að geta komið hér til hjálpar, ekki fyrst og fremst sem brunnur til að ausa efnivið úr heldur miklu frekar sem fræðilegur grunnur sem íslensk kvikmyndagerð gæti staðið á. Verk Snorra Sturlusonar og Halldórs Laxness gætu því orðið kvikmyndagerðarmönnum vegvísir til að gæða beinagrindina holdi, miklu holdi. Um leið yrði íslenskt landslag, þótt það sé það fallegasta í heimi, ekki lengur einn frumlegasti þátturinn í islenskum kvikmyndum. Eitthvað annað hlyti að vega þyngra þegar rætt væri um einkenni þessar- ar listsköpunar hér á landi — sem leiddi af sér að þá væri raunveruleg ástæða til að tala um „íslenska kvik- myndagerð" en ekki bara „kvik- myndagerð á íslandi". Kvikmyndagerð er alþjóðlegur iðn- aður með föstum viðurkenndum við- miðum. Stórþjóðirnar hafa gefið kvikmyndunum mest, bæði fjárhags- lega og menningarlega, og þess vegna er það skiljanlegt að kvik- myndaiðnaðurinn leiti í æ ríkara mæli út fyrir stórþjóðahringinn eftir efniviði og nýjum hugmyndum. Bú- ast má við að fylgst verði náið með kvikmyndagerð smáþjóðar með al- dagamla menningu í farteskinu og hún af og til beðin að lána sitthvað úr skjattanum. Hvernig tökum við slíkri beiðni? Hvernig skilgreinum við okkar hlut í vaxandi alþjóðlegri kvik- myndasamvinnu? Fjölbreytileikinn í íslenskum kvik- myndum er raunar ótrúlegur miðað við hve saga þeirra er stutt. Æski- legt væri að reynsla undanfarinna ára fyrnist ekki, óskandi væri að aðstandendur íslenskra kvikmynda skrifuðu meira um reynslu sína, ekki síst vegna þess að meðal þeirra eru ritfærustu höfundar okkar. Vel- gengni þeirra, sem og mistök, er nokkuð sem komandi kynslóðir kvik- myndafólks þurfa að læra af. Þótt mörg líkindi séu með bóka- gerð og kvikmyndagerð er samt einn stór munur: það er svo miklu dýrara að gera kvikmynd en að gefa út bók. Og þetta þurfa stjórnmálamenn að skilja. Heiðar og afréttir Bókmenntir ErlendurJónsson HÚNAÞING. III. 344 bls. Ritn. Sigurður i. Líndal og Stefán Á. Jónsson. Útg. Söguf. Húnvetning- ur o. fl. 1989. Þetta þriðja bindi Húnaþings fjall- ar að langmestu leyti um afréttir Húnvetninga. Einnig er skrá yfir eyðibýli í sýslunni. Hér er að verki staðið líkt og í Göngum og rétturn, landlýsing og frásögn í bland. Einnig kveðast höf- undar hafa sótt efni til árbóka Ferða- félagsins og fleiri tilgreindra rita. Ennfremur hafa þeir dregið saman efni eftir munnlegum heimildum og úr óprentuðum handritum. Að sjálf- sögðu hafa þeir svo stuðst við eigin staðþekkingu. Bók þessi stendur því fyrir sínu þótt efnið sé ekki alls kost- ar nýtt. íslenskur sauðfjárbúskapur hefur alltaf byggst á víðáttu lands. Afrétt- arlöndin voru því undirstaða búskap- ar í Húnaþingi aldirnar í gegnum. Ef þeirra hefði ekki notið við hefðu sumar sveitir sýslunnar verið lítt til búskapar fallnar. Fleira var og til heiðanna sótt, t.d. fjallagrösin, að ógleymdri silungsveiðinni sem var búbót er um munaði. Það féll næstum eingöngu í hlut karla að sækja til heiðanna. Þess gætir líka í minning- um Húnvetninga. Afréttarlöndin, sem menn sjá ekki aðeins fyrir sér í sumarskrúða þegar horft er um öxl, heldur allt eins oft undir klaka- brynju vetrar, höfðu sitt karlmann- lega aðdráttarafl. Um það vitna ótal rit, ævisögur jafnt sem þjóðsögur. Hér er lítt farið ofan í þess háttar fræði. Þetta er hlutlægur fróðleikur, skráður af mönnum sem þekkja þessi svæði og nytjar þær sem af þeim mátti hafa, og halda síg við efnið. Þarna kemur að sjálfsögðu fyrir urmull örnefna. Skráning þeirra get- ur þýtt að einhverjum þeirra sé hér með bjargað frá gleymsku. Því ólík- lega munu Húnvetningar halda áfram að nytja þessi heiðalönd með nákvæmlega sama hætti og áður. Búskaparhættir eru breyttir og munu varla sækja í fyrra horf aftur. Spyrja má hvers vegna kennileiti sérhvert varð að heita eitthvað. Það skýrist glöggt við lestur þessarar bókar. Þeir einir, sem örnefnin þekktu, gátu gert nákvæmar staðarákvarðanir svo nútímalega sé að orði komist. Á þeirri þekkingu byggðust t.d. skipu- legar fjárleitir. Sýnilega hafa örnefnavenjur farið nokkuð eftir héruðum og landshlut- um. Húnvetnsk örnefni bera annars konar svip en rangæsk eða skaft- fellsk svo dæmi séu tekin. Varla stafar það eingöngu af mismunandi landslagi. Ef örnefnin eru frá land- námsöld er hugsanlegt að landnáms- Sigurður J. Líndal menn hafi valið þau með hliðsjón af örnefnum í heimahögum úti í Nor- egi. Hvaðeina, sem snerti bóndans bú, hefur og haft áhrif á nafngiftir. Grenshóil, Grensurð og Grensbrekk- ur minna t.d. á refinn, ægiskelfi sauðfjárins. Til eru örnefni sem láta furðulega í eyrum svo sem Strípalón og Irringafannir. En önnur fela í sér lýsingu á viðkomandi stað eins og Sléttafeil. I fornum heimildum koma svo fyrir örnefni sem ekki er lengur vitað við hvaða stað þau áttu; Hvin- verjadalur svo dæmi sé tekið. Nafna- skrár — örnefna og manna — hefðu aukið gildi þessa rits. Athyglisvert er að uppblástur sýn- ist lítt hafa herjað á afréttarlönd Húnvetninga (nema austast) þrátt fyrir mikla beit um aldaraðir. Ástæð- an mun meðal annars vera sú að Sjónvarpsóperan Vikivaki frumsýnd á morgun: Það truflar kannski íslenska áhorfend- ur að heyra rödd Kristins en sjá Helga segir Atli Heimir Sveinsson tónskáld „Ég og Hannu Heikinheimo leikstjóri lögðum síðustu hönd á lokahljóðblöndunina hjá danska sjónvarpinu fyrir þrem- ur vikum," sagði Atli Heimir Sveinsson tónskáld og höfund- ur sjónvarpsóperunnar Viki- vaki, sem frumsýnd verður samtímis á fjórum Norðurlönd- um á morgun, föstudaginn langa, í símasamtali við Morg- unblaðið í gær. Atli Heimir dvelur nú í Frakklandi þar sem hann vinnur við að skrifa stórt hyómsveitarverk. Sjónvarpsóperan Vikivaki var unnin í samvinnu norrænu sjón- varpsstöðvanna, af listafólki frá öllum Norðurlöndunum. „Óperan er geysilega vel gerð og samvinnan við alla hefur verið mjóg góð," sagði Atli Heimir Sveinsson. „Það syngja tíu íslenskir einsöngvarar í óperunni og þrír finnskir, en íslensku söngvararnir fara allir á kostum. Sérstaklega Kristinn Sig- mundsson sem syngur aðalhlut- verkið, Jaka Sonarsori, burðarásinn í verkinu. Önnur hlutverk snúast meira og minna í kringum hann, enda gerast atburðirnir í hugar- skoti hans. Það er síðan Helgi Skúlason sem leikur Jaka og gerir það mjög vel. Það á kannski eftir að trufla íslensku áhorfendurnar eitthvað að sjá Helga leika en heyra rödd Kristins. Fyrir aðra skiptirþað ekki máli því þeir vita það ekki." Að sögn Atla Heimis tekur Viki- vaki klukkutíma í flutningi. „Mér fannst það helst til stuttur tími því sagan er flókin og mikið sem þarf að segja á stuttum tíma. Ég hefði vel getað hugsað mér að gera lengra verk, en ein klukkustund Atli Heimir Sveinsson. var skilyrði frá byrjun að hálfu sjónvarpsstöðyanna. Verkið gerir því þær kröfur til höfunda að efnið sé samþjappað og það krefst einnig mikils af áhorfendum." Atli Heimir segist ekki hafa áhyggjur af því að tónlistin komist ekki vel til skila í gegnum sjónvarp- ið. „Á hinum Norðurlöndunum er sent úr í stereó og ég held að það eigi að útvarpa óperunni samtímis sjónvarpsútsendingunni á Islandi," segir hann. Listamenn frá öllum Norður- löndunum unnu við gerð Vikivaka. Leikstjórinn er finnskur eins og áður sagði, og söngvarnir íslenskir og finnskir, búningar voru gerðir af Norðmönnum, danska útvarps- hljómsveitin flytur tónlistina undir stjórn Petri Sakari frá Finnlandi og kórinn er einnig danskur. Thor Vilhjálmsson skrifaði handritið, leiklistarráðunautur var Gunnílla Jensen og leikmyndina gerði Georg Sikov. Stefán Á. Jónsson þarna er víða votlent, stöðuvötn enda mörg, og lækir og ár fleiri en tölu verði á komið. En einmitt af þeim sökum er þarna víða ógreiðfært nema kunnugum, sérstaklega á vorin og fyrrihluta sumars. A vetrum, þeg- ar vötn öll voru ísi lögð, gafst þó oft hið besta göngufæri. Voru menn þá svo fljótir í ferðum að undrum sætti eins og sögur í riti þessu bera með sér. Til dæmis er sögð saga af manni nokkrum í Miðfirði sem arkaði suður að Gilsbakka í Hvítársíðu eftir með- ulum, hallaði sér þar út af um stund meðan þau voru tekin til, en sneri síðan rakleitt heimleiðis. Hjarð- búskapurinn krafðist þolni og tak- markalítils úthalds, um annað var ekki að ræða. Og enn nytja Húnvetningar afrétt- arlönd sín. Smölun sauðfjár fer fram sem áður. Æðimargt hefur þó breyst. Víða má aka á bílum þar sem áður varð að fara á hestum. Til vetrar- ferða má svo nota vélsleða. Og stund- um eru þyrlur notaðar við eftirleit. Því munu valda mannúðarsjónarmið fremur en markaðs. En ótækt mun þykja að ofurselja nokkra kind hungri og harðræði vetrarins. Höfundar þessa rits eru margir og skrifar hver um sinn afrétt. Allir hafa þeir unnið með svipuðum hætti úr efni sínu. Allt er það hlutlægt og gagnort og lítið um óþarfa útúrdúra. Þátturinn um eyðibýlin hefði gjarnan mátt vera lengri og ýtarlegri, auk þess sem hægt hefði verið að birta myndir af býlum þeim sem fóru ekki i eyði fyrr en á seinni áratugum. Sjálfsagt var að gera þeim svipuð skil og byggðum býlum, en um þau var fjallað í öðru bindi ritsins. Allnokkuð er af myndum í bók- inni, bæði í lit og svart-hvítu. Hefur val þeirra tekist misjafnlega. Sumar, einkum hinar svart-hvítu, eru alltof daufar. Stöku litmynd sýnist líka vera yfirlýst: landslagið verður allt ljósgult! Uppdráttur fylgir hverjum þætti, litprentaður. Það er að sjálfsögu góðra gjalda vert. Með hjálp landa- bréfs getur ókunnugur mun betur glöggvað sig á efninu. Rit þetta er nú orðið sextán hundr- uð síður að stærð. Óhætt er að segja að þarna hafi verið safnað saman miklum og alhliða fróðleik um hérað- ið, íbúana, söguna og nú síðast óbyggðirnar.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.