Morgunblaðið - 13.08.1995, Blaðsíða 18

18 SUNNUDAGUR 13. ÁGÚST 1995
MORGUNBLAÐIÐ
f
I
Tel mig vita hvað
Jónas var að segia
PRÓFESSOR Richard Ringler við styttu Jónasar í Hljómskálagarði.
Morgunblaðið/Golli
Ég þýði þau ljóð
Jónasar sem eru
svo mikilvæg að ég
hreinlega verð að
þýða þau, segir
prófessor Richard
Ringler í viðtali við
Guðbjörgu Hildi
Kolbeins, ensíðast-
liðin þijú ár hefur
Ringler notað
hveija stund sem
hann hefur haft
aflögu til að vinna
við að þýða Ijóð
Jónasar yfír á
enska tungu.
^TSLENDINGAR hafa gjarnan
tilhneigingu til að kalla alla
íslandsvini sem einhvern
tíma á ævinni hafa stungið
niður fæti á landinu. í háskólaborg
einni í miðvesturríkjum Bandaríkj-
anna er maður einn sem ber nafn-
bótina með réttu. Hann heitir Ric-
hard Ringler og er prófessor í ensk-
um og norrænum fræðum við Uni-
versity of Wisconsin í Madison,
Wisconsin. Hann og konan hans,
Karin, eru bæði vel þekkt meðal
íslendinga í borginni og stóðu til
að mynda fyrir hópferð nýlega til
Washingon Island í Lake Michigan
þar sem mikil íslendingabyggð var
hér á árum áður. Dick, eins og
hann er ávallt kallaður, kom fyrst
til íslands sumarið 1964 þar sem
hann hafði mikinn áhuga á íslensk-
um miðaldabókmenntum. Hann
eyddi sumrinu á Hólum í Hjaltadal
til að ná tökum á íslensku máli.
Hann kom síðan aftur til íslands
árið 1965 og dvaldi héma í heilan
vetur og nam við Háskóla Islands.
Ferðalok á
heimsmælikvarða
Dvöl Dicks á Hólum í Hjaltadal
varð honum örlagarík því þar
komst hann fyrst í kynni við ljóð
eins ástkærasta skálds þjóðarinn-
ar, Jónasar Hallgrímssonar. Síð-
astliðin þrjú ár hefur Dick notað
hveija stund sem hann hefur haft
aflögu til að vinna við að þýða ljóð
Jónasar yfir á enska tungu.
„Eg hafði lengi vel talið ljóð
Jónasar, Ferðalok, mjög merkilegt,
- á heimsmælikvarða,“ segir Dick
og skýtur inn orðinu heimsmæli-
kvarða á íslensku, en viðtalið fer
annars fram á ensku þar sem við
sitjum á heitum sumardegi í
skugga trjánna við Lake Mendota,
í órafjarlægð frá gamla góða Fróni.
„Árum saman hafði ég marg-
sinnis reynt að þýða Ferðalok en
ég var aldrei ánægður með útkom-
una. Sumarið 1992 vorum við á
ferðalagi um ísland og vorum
^stödd á farfuglaheimili á Akur-
eyri. Af einhverjum orsökum gat
ég ekki sofið og ég fór að hugsa
um ljóðið. Ég gerði aðra tilraun
til að þýða það og að þessu sinni
var ég ánægður með þýðinguna.
Ég þýddi um það bil hálfa tylft
ljóða eftir Jónas og sýndi vini mín-
um Sverri Hólmarssyni þau. Hann
hvatti mig eindregið til að halda
þessu verki áfram,“ segir Dick.
Hef hluttekningu
með Jónasi
Auk verka Jónasar Hallgríms-
sonar hefur Dick einnig fengist við
að þýða ljóð Steins Steinarrs og
Tómasar Guðmundssonar, en um
þessar mundir beinir hann kröftum
sínum nær eingöngu að verkum
Jónasar. En af hveiju telur Dick
nauðsynlegt að þýða Jónas Hall-
grímsson yfir á ensku?
„Það eru tvær meginástæður
fyrir því. í fyrsta lagi hef ég hlut-
tekningu með Jónasi og finn til
samúðar með honum. Ég tel mig
skilja vel viðhorf hans til heimsins
og þær efasemdir sem hann hafði
um trúmál. Ég held að Jónas hafí
undir lok ævi sinnar endurskil-
greint tilveru Guðs og haft miklar
efasemdir um líf eftir dauðann og
himnaríki. Ég deili þessum skoð-
unum með honum. Mér finnst oft
að við Jónas séum á sömu bylgju-
lengd og að það geri mig hæfari
til að þýða verk hans. Ég tel mig
vita hvað hann var að segja og að
ég geti komið því til skila á ensku
þótt ég noti önnur orð. Mér finnst
sem ég þekki hann.
í öðru lagi er ég sannfærður um
að Jónas sé skáld á heimsmæli-
kvarða, en engum er kunnugt um
hæfileika hans þar sem hann hefur
ekki verið þýddur. Hann er tví-
mælalaust jafningi margra helstu
skálda sem ort hafa á ensku, þýsku
eða hinum Norðurlandamálunum.
Það eru til örfáar enskar þýðingar
á ljóðum hans, en þær eru ekki
mjög góðar vegna þess að þær eru
tilgerðarlegar og óþjálar. Fjöldi
norræna skálda, sem stendur Jón-
asi langt að baki, hefur verið þýdd-
ur á ensku þar sem svo margir
hafa vinnu við að þýða hin nor-
rænu skáldin. Ég held að íslend-
ingar telji að það sé ekki hægt að
þýða Jónas, en enginn hefur virki-
lega reynt það. Ef þú talar við
aðra Norðurlandabúa sem fylgjast
grannt með norrænni bókmennta-
sögu þá kannast þeir við Halldór
Laxness og Gunnar Gunnarsson,
en hafa aldrei heyrt minnst á Jón-
as Hallgrímsson,“ segir Dick.
Hann bendir jafnframt á að er-
lendir ferðamenn heyri mikið talað
um Jónas Hallgrímsson og íslend-
ingar lofi hann í hástert, - það sé
stytta af honum í Hljómskálagarð-
inum, en útlendingar viti ekki hvort
þeir eigi að leggja trúnað á allar
þessar lofræður því þeir geti ekki
dæmt fyrir sig sjálfir með því að
lesa ljóðin hans.
„Ég er fyrst og fremst að þess-
um þýðingum fyrir sjálfan mig, en
að hluta til er ég einnig að þakka
íslensku þjóðinni fyrir það sem ég
hef þegið af henni. Ég held að ég
hafi sérstaka hæfileika sem gera
mig færan um að þýða ljóð Jónas-
ar. Maður verður að geta ort á
ensku, skilið íslensku og viljað
leggja á sig alla þá rannsóknar-
vinnu sem nauðsynleg er. Ekki eru
allir í aðstöðu til að vinna slíkt
verk. Það er einnig von mín að
fólk í hinum enskumælandi heimi
muni læra meira um ísland og ís-
lendinga,“ segir Dick.
Dick á von á því að þýða um
það bil helming Ijóða Jónasar, en
auk þess vinnur hann að þýðingum
á prósum, þ.e.a.s. efni í óbundnu
máli, vísindagreinum eftir Jónas,
og bréfum hans. Hann vonast einn-
ig til að þýða allar sögur þjóð-
skáldsins. „Eg þýði þau ljóð Jónas-
ar sem eru svo mikilvæg að ég
hreinlega verð að þýða þau, - ljóð
eins og Gunnarshólma og Fjallið
Skjaldbreið - þrátt fyrir að það
sé mjög erfitt að þýða slík ljóð
vegna þess hversu tengd þau eru
landinu, staðháttum og jarðfræði.
Ég þýði einnig þau ljóð sem ég tel
að muni hafa meiri áhrif á útlend-
inga. Jónas samdi mikið af ljóðum
undir lok æviskeiðs sín_s sem eru
ekki mjög vel þekkt á íslandi, en
útlendingar hefðu líklega mikinn
áhuga á og þá er ég að tala um
ljóð eins og Annes og eyjar,“ segir
Dick.
Þrískiptur starfsferill
Hann segir að hægt sé að skipta
starfsferli Jónasar í þrennt. í fyrsta
lagi sé um að ræða ljóð sem Jónas
orti áður en hann fór til Kaup-
mannahafnar árið 1832. í öðru
lagi sé um að ræða kveðskap sem
Jónas orti á tímabilinu 1835 til
1842. Þetta sé kveðskapur sem
einkennist af ættjarðarást, ljóð
eins og Ísland farsældá frón, og í
þriðja lagi sé um að ræða ljóð sem
Jónas orti á síðustu árum ævi
sinnar.
„Jónas var vonsvikinn og
óánægður með feril sinn síðustu
fjögur ár ævi sinnar. Hann var
veikur, líklega of feitur og drakk
of mikið. Aðrir íslendingar í Kaup-
mannahöfn, þar á meðal vinir hans
Konráð Gíslason og Brynjólfur
Pétursson, höfðu hætt að drekka
og voru nú félagar í bindindisfé-
lagi. Jónasi fannst hann útundan
og úr tengslum við þá, en hann
var ekki á því að segja skilið við
flöskuna,“ segir Dick.
Grettistak
Dick gerir fastlega ráð fyrir því
að það muni taka hann um það
bil þrjú ár að ljúka verkinu, en von
hans er sú að fá útgefið í einni
bók efni eftir Jónas bæði í bundnu
og óbundnu máli ásamt ítarlegum
inngangi og athugasemdum. Inn-
gangurinn myndi gera lesendunum
kleift að lesa ljóð Jónasar í sam-
hengi við tíðarandann á Islandi í
byijun 19. aldar, baráttu þjóðar-
innar fyrir sjálfstæði. Þar sem
verkið er aðeins rétt um það bil
hálfnað er Dick enn ekki farinn
að leita fyrir sér með útgefanda
að verkinu en honum þykir ekki
ólíklegt að verkið í heild verði gef-
ið út af háskólaútgáfu annaðhvort
í Bandaríkjunum eða á Bretlands-
eyjum. Einnig kæmi til greina að
hluti af ljóðaþýðingunum yrði gef-
inn út í handhægu formi fyrir er-
lenda ferðamenn á íslandi. Eins
og áður segir á Dick enn talsvert
langt í land með að ljúka þýðingun-
um. Hann reynir að gefa sér tíma
til þýðinga þegar hann er ekki að
kenna og skrifborðið hans er þakið
af orðabókum og ýmsum útgáfum
af ljóðum Jónasar. Það má með
sanni segja að Dick ætli sér að
lyfta Grettistaki með því að þýða
kveðskap Jónasar Hallgrímssonar
yfir á ensku og það telst varla létt
verk að koma stuðlum og höfuð-
stöfum til skila á erlendri tungu.
„Ég legg mig fram við að líkja
eftir þeim sérkennum sem eru að
finna í ljóðum Jónasar, endaríminu
og stuðlasetningunni, en um leið
reyni ég að hafa þýðinguna eins
nákvæma og mér er unnt. Ég fer
eftir reglunum um stuðlasetning-
una, en það kemur fyrir að ég get
ekki haft tvo stuðla í oddlínum
heldur verð að sætta mig við að
hafa einn. Ef ég reyni að koma
fyrir tveimur stuðlum getur það
þýtt að ég verð annaðhvort að víkja
of langt frá hinni upprunalegu
merkingu eða skrifa brenglaða
ensku. Eg hef reynt til hins ítrasta
í sumum ljóðanna að hafa tvo
stuðla. Þar sem um ljóðrænan
skáldskap er að ræða er ekki rök-
rétt að þýða ljóðin sem óbundið
mál, þá verður ekkert eftir. Sér-
kenni ljóðanna felast í ríminu, þeim
orðum sem valin voru og svo fram-
vegis. Ég kappkosta því við að
þýða ljóðin þannig að lesendur
þeirra fái tilfinningu fyrir stílnum,
en jafnframt reyni ég að vera eins
nákvæmur og ég get í þýðingunni
og að yrkja ljóð á ensku sem ekki
hljóma gamaldags,“ segir Dick.
Eins og nærri má geta getur
það oft valdið honum miklum erf-
iðleikum að finna réttu orðin. Dick
segist gjarnan vinna að stuðlasetn-
ingunni þegar hann þarf að aka
langar vegalengdir, t.d. þegar þau
hjón fara til Washington Island,
en ætt Karinar konu hans á sum-
arhús þar. Tekur ferðin um sex
tíma frá Madison.
„Það eru til enskar rímna-
orðabækur og ég styðst mikið við
þær, en það er ekkert til sem heit-
ir ensk stuðlaorðabók svo ef ég
þarf að finna t.d. annað orð sem
byijar á „g“ til að nota í fyrstu
línu ljóðs þá verð ég að fara í hug-
anum yfír öll orð í ensku sem byija
á bókstanum „g“. Þetta er mjög
langt ferli. Ég er sífellt að yfirfaja
og endurskrifa þýðingarnar. Ég
var ekki mjög metnaðargjarn til
að byija með og lagði mig ekki
fram um að líkja eftir stuðlasetn-
ingunni. Færni mín jókst eftir því
sem ég þýddi meira af ljóðunum
og á ákveðnum tímapunkti ákvað
ég að endurþýða allt saman,“ seg-
ir Dick.
Dick segist vera með allar þýð-
ingarnar og flest upprunalegu ljóð-
in í höfðinu. Það komi fyrir að
hann vakni um miðja nótt og
Ólafsvíkurenni Ólafsvík headland
Ríðum við fram um flæði Sunlight gleamed in the shallows
flúðar á milli’ og gráðs, fyrir Ólafsvíkurenni, as we galloped along the strand under Olafsvík headland,
utan við kjálka láðs. out near the jaws of the land.
fjörðurinn bjartur og breiður Blazing and broad, the fjord
blikar á aðra hlið, basked there calmly enough:
tólf vikur fullar að tölu, twelve long leagues across it,
tvær álnir hina við. two short yards to the bluff.
Hvurt á nú heldur að halda Which would be easier, melting
í hamarinn svartan inn, into this black cliffside,
ellegar út betur til þín? or sinking to join you, Eggert,
Eggert, kunningi minn! in the sunless depths where you died?
Þýðing Dicks á ljóðinu er:

I

e
c
.