Morgunblaðið - 27.10.1996, Síða 26

26 SUNNUDAGUR 27. OKTÓBER 1996
MORGUNBLAÐIÐ
ÝMIS rök hafa verið leidd að
aðskilnaði ríkis og kirkju, nú síðast
í grein eftir hagfræðinginn Gary
^Backer, sem Ólafur Hannibalsson
^íýðir og Mbl. birti 26. sept. sl.
Hagfræðingurinn kemst að þeirri
niðurstöðu að sáluhjálp manna sé
best borgið í umhverfi frjálsrar sam-
keppni. Trúin eflist þar sem keppt
er um áhangendur á jafnrétt-
isgrundvelli, segir hagfræðingurinn.
Af þessu má skilja, að ef einokun
ríkis og kirkju á „trúarmarkaði“
væri hnekkt myndu blómlegir tímir
fara í hönd fyrir trúarlíf í landinu.
Á fundi í Ráðhúsi Reykjavíkur um
aðskilnað ríkis og kirkju fyrr á þessu
ári virtist meirihluti fundarmanna
fylgjandi aðskilnaði. Þeir ræddu
málið þó ekki frá sjónarhóli mark-
aðsfrelsis heldur almennra mann-
^féttinda. Mig langar til að rekja
þetta sjónarmið aðeins nánar hér á
eftir.
Margt trúað fólk er þeirrar skoð-
unar að opinberað orð Guðs lagi sig
í veigamiklum atriðum að mannleg-
um skilningi, ekki öfugt. Með þessu
er einfaldlega átt við að Guð tali til
manna í samræmi við skilnings-
þroska þeirra - að opinberun hans
lagi sig að aldarhætti, þjóðfélagsleg-
um aðstæðum og öðru slíku. Hér
er með öðrum orðum gert ráð fyrir
^ að mennirnir séu skyni gæddar ver-
“Tír á þroskabraut og þeim veitist
handleiðsla á þeirri vegferð. Sam-
’ kvæmt þessum skilningi hefur guð-
leg opinberun ekki veist einni tiltek-
* inni þjóð á tilteknum tíma heldur
öllum mönnum með einum eða öðr-
um hætti í gegnum alla sögu manns-
ins. Svo gripið sé til líkingar má
hugsa sér þessa opinberun eins og
regn sem fellur af himnum ofan í
ýmiskonar keröld. Sum er kringlótt,
önnur ferstrend o.s.frv. Regnið tek-
ur ekkert tillit til þessara eiginda
keraldsins - það lagar sig einfald-
: lega að því. Með tímanum tekur það
! jafnvel í sig ýmsa eiginleika keralds-
, ins, svo sem lit og bragð. Þannig
i bera trúarbrögðin mörg nöfn, en
, ^hnri veigur þeirra er einn og hinn
i sami og höfundar þeirra frá einni
og sömu uppsprettu. Samkvæmt
þessari kenningu er Guð ekki í
neinni samkeppni við sjálfan sig um
$ hylli þeirra sem á hann trúa. Hann
þ býr ekki til trúarbrögð eða trúar-
hópa af ýmsu tagi og etur þeim síð-
» an saman. Hann er einn, allir eru
» bömin hans og hann sinnir þeim í
) samræmi við þarfir þeirra. Þetta er
* ekki flókin speki og kannske ekki
* einu sinni frumleg. Hana er að finna
i í ævagömlum trúarritum eins og
| Bhagavad-Ghita. Kosturinn við
» hana er hinsvegar sá, að hún svarar
| miklu fleiri spurningum en hún vek-
) ur. Hún skýrir til dæmis hversvegna
| síðfræði allra helstu trúarbragða
I mannkyns er í kjarna sínum ein og
l> hin sama. Hún staðfestir þau orðs
Bahá’í-trúin kennir,
segir Eðvarð T. Jóns-
son, að trúarbrögðin
hafi margar hliðar en
einn og sama sannleika.
Páls postula, að „allar þjóðir jarðar-
innar hafi verið skapaðar af einu
og sama blóði.“ Hún skapar forsend-
ur fýrir gagnkvæman skilning trú-
arbragða og þjóða og þar með frið
á jörð.
I samfélögum þar sem menn líta
svo á að þeir einir þekki hinn eina
sanna Guð og allir aðrir séu á villi-
götum, skapast mikil og nánast
óleysanleg vandamál. Samhengi sið-
menningar, trúar og mannlífs á jörð-
inni rofnar. Þessi vandamál eru í
rauninni svo alvarleg að þau verða
ekki leyst nema með smíði voldugs
kenningakerfis. Menn standa síðan
frammi fyrir tvennskonar afarkost-
um; annaðhvort játast þeir trúnni
og hafna skynseminni, eða þeir
reyna að halda í skynsemina og
hafna trúnni. Það hefur orðið dap-
urlegt hlutskipti hinna semísku trú-
arbragða mannkyns (islam, kristin-
dóms og gyðingdóms), að bjóða
fylgjendum sínum að velja milli
engrar trúar og trúar á að opinber-
un Guðs sé takmörkuð við þá sjálfa
um aldur og ævi. Helstu stofnanir
þessara trúarbragða - kirkjur
þeirra - gera kröfu til þess að kall-
ast handaverk Guðs. Saga mann-
kyns er að verulegu leyti sagan um
illindi og eijur milli þessara stofnana
trúarbragðanna. Allar voru þær
sannfærðar um að Guð væri á þeirra
bandi. Allar hafa þær klofnað inn-
byrðis, sumar mörgum sinnum, og
um allan heim streymir fólk nú frá
þessum stofnunum, hvaða nafni sem
þær nefnast.
Reynsla flestra trúfélaga hérlend-
is sem standa utan þjóðkirkjunnar
er sennilega áþekk að því leyti að
þau hafa gengið úr skugga um um
að hér er trúarbragðafrelsi en ekki
trúarbragðajafnrétti. Mikill meiri-
hluti íslendinga er i þjóðkirkjunni
og það er ekki óeðlilegt að hennar
hlutur vegi þyngra en annarra. Með
jafnrétti er fyrst og fremst átt við
að trúfélög fái tækifæri til að starfa
samkvæmt sínum eigin lögum og
reglum á sama hátt og þjóðkirkjan.
Á þessu er verulegur misbrestur.
Sjónarmið löggjafans og kirkjunnar
er, að vilji menn ekki tilheyra þjóð-
kirkjunni, skuli þeir að minnsta kosti
gera eins og hún.
Dæmi: Kirkjuvald er stigskipt og
byggist á geistlegu forræði og
myndugleika einstaklinga. Prestur-
inn er einskonar milligöngumaður
manns og Guðs. Hann kallar sig
fremstan meðal jafn-
ingja og leggur áherslu
á sérstöðu sína með
ýmsu móti, ekki síst í
klæðaburði. Bahá’í-
trúin, sem leggur mikla
áherslu á jafnrétti
manna og kvenna,
kennir að trúarbrögðin
séu margar hliðar á
einum og sama sann-
leika. Hún byggist á
þeim grundvallarskiln-
ingi að sérhver maður
eigi að vera sinn eigin
prestur. Andlegu for-
ræði og myndugleika
einstaklinga, sérstök-
um tengslum þeirra við Guð í krafti
menntunar, útvalningar eða skipun-
ar er með öllu hafnað. Stjómskipan
byggist á ráðum sem eru kosin Iýð-
ræðislegri kosningu. Þessum ráðum
er meðal annars ætlað að leiðbeina,
hvetja og styrkja. Þegar maður og
kona ganga í hjónaband gifta þau
sig sjálf í vitna viðurvist með því
að gefa hvort öðm hjónabandsheit.
Þessa skipan mála vill löggjafínn
ekki samþykkja. Hann krefst þess
að Bahá’í-samfélagið velji sér for-
stöðumann, einskonar æðstaprest,
sem á að annast giftingar, jarðarfar-
ir og annað þessháttar. En skipan
forstöðumanns gengur þvert á anda
og bókstaf Bahá’í-trúarinnar. Hún
byggist á samráði, samstarfi og ein-
ingu. Hið einstaklingsbundna vald,
safnaðarhirðinn, hinn karismatíska
leiðtoga, vantar með öllu í Bahá’í-
trúnni. Löggjafinn, sem tekur fyrst
og fremst mið af kristnum trúfélög-
um, virðist telja þetta alvarlegan
meinbug á starfí trúfélagsins og
krefst þess að bahá’íar velji sér
málamynda forystusauð sem sé
ábyrgur gagnvart yfirvöldum.
Ég geri ráð fyrir að önnur trúfé-
lög á Islandi sem standa utan þjóð-
kirkjunnar þurfí einnig að fylgja
þessum lögum en mér er ekki kunn-
ugj; um að neinu þeirra sé gert að
bijóta sín eigin lög til að semja sig
að starfsaðferðum þjóðkirkjunnar.
Það skal tekið fram að þjóðarráð
Bahá’ía á íslandi kom þessum sjón-
armiðum á framfæri þegar gildandi
lög um trúfélög frá 1974 voru til
meðferðar á Alþingi. Ekki var fall-
ist á þessi sjónarmið þá, en það er
hugsanlegt að löggjafinn hafí meiri
skilning á þessu máli í dag.
Við getum ekki talað um jafn-
rétti trúfélaga, ef menn þurfa að
fara eftir forskrift kirkjunnar um
almennt helgihald eða stjórnun innri
málefna. Þegar frumkvöðlar og höf-
undar bandarísku stjómarskrárinn-
ar sömdu fyrstu stjórnarskrárbót-
ina, sem seinna var túlkuð sem
heimild til aðskilnaðar ríkis og
kirkju, vakti fyrir þeim að stemma
stigu við forsjárhyggju í trúarefn-
um. Forfeður þeirra vom frómir og
guðræknir menn sem
höfðu flúið einræðistil-
hneigingar kirkjunnar
í Evrópu til að geta
iðkað sína trú eins og
samviska þeirra bauð
þeim. Aðskilnaður ríkis
og kirkju virðist ekki
hafa komið að sök fyrir
kristindóm vestanhafs
því víða stendur
kristnihald þar með
meiri blóma en annars
staðar á jarðríki. Mikill
meirihluti þeirra 90
stjórnvitringa sem
mótuðu fyrstu stjóm-
arskrárbótina vora
kristnir menn, nokkrir þeirra safn-
aðarleiðtogar og stofnendur öflugra
trúarsamfélaga. Skilningur þeirra á
trúmálum og lýðréttindum er hrein
framúrstefna ef miðað er við okkar
eigið norræna menningarsvæði á
því herrans ári 1996.
Þannig skrifaði James Madison
árið 1822 að trú og veraldleg valds-
stjóm verði, hvort fyrir sig, þeim
mun hreinni og ómengraðri sem
minna sé gert af að hræra þeim
saman. Skilningur hans og annarra
framheija lýðræðisins vestanhafs
var sá, að ekki mætti neyða neinn
til að sækja eða styðja eina kirkju
fram yfír aðra. Þeir töldu að aðskiln-
aður ríkis og kirkju myndi vernda
trúna frá íhlutun ríkisvaldsins og
mynda skjólgarð þar sem trúfrelsi
gæti þrifist og blómgast.
Hér er haft fyrir satt, að þjóðfé-
lagið byggist á kristinni kenningu
og henni sé hætta búin ef veraldleg
valdsstjóm er aðskilin andlegri for-
sjá kirkjunnar. Það er rétt að í trú-
arefnum byggist íslenskt þjóðfélag
á fræðum Lúthers og Ágsborgar-
játningunni. Það er hinsvegar mis-
skilningur að ríkið eigi að annast
trúarlegt uppeldi þegnanna og reka
opinber trúarbrögð. Það væri miklu
nær að ríkið beitti sér fyrir al-
mennri og alhliða fræðslu um trúar-
brögð mannkynsins með það fyrir
augum að stuðla að víðsýnna og
fordómalausara þjóðfélagi.
Það háir bæði umræðu og upplýs-
ingu í þjóðfélaginu að það skuli
ekki vera óháð deild við háskólann
sem kennir trúarbragðafræði og
útskrifar kennara, sem era jafnvígir
á öll helstu trúarbrögð heims. Þetta
er mjög tiifínnanlegur skortur í okk-
ar þjóðfélagi. Benda má á það, að
fagleg umfjöllun um Islam hér á
landi hefst ekki fyrr en á þessum
áratug með útkomu bókar Jóns
Orms Halldórssonar, stjórnmála-
fræðings, um Islam. Skilningur mið-
aldakirkjunnar á Múhammeð spá-
manni sem höfuðóvini mannkynsins
er hugsanlega fyrst nú að breytast
hérlendis. Aukin trúarbragða-
fræðsla er helsta vopnið í barátt-
unni við fordóma. Það er ekki hægt
að byggja upp gagnkvæma virðingu
milli þjóða nema að byggja upp
gagnkvæma virðingu milli trú-
arbragða.
Hvað varðar aðskilnað ríkis og
kirkju á íslandi, telja bahá’íar það
skipta mestu máli að menn reyni
að svara hreinskilnislega þeirri
spurningu hvort eðlilegt sé að færa
trúarlega leit í einhvem ákveðinn
farveg með aðstoð hins opinbera,
ekki síst á tímum þegar menntun
og upplýsing eykst hröðum skrefum.
Eðlilegt hlutverk ríkisins væri að
hafa með því eftirlit að trúfélög
starfí innan ramma laganna á
grandvelli góðra siða á sama hátt
og önnur samtök fólks í lýðfijálsu
landi. „Vandamálið“ er það í grand-
vallaratriðum að ekki er hægt að
lögfesta trúarskoðanir eða þröngva
þeim upp á aðra. Það gengur þvert
á anda sannrar trúar. Hún getur
ekki fremur en aðrar hræringar
mannlegs anda byggst á nauðung
eða þvingun af einhveiju tagi.
Grandvöllur hennar er fijáls og upp-
lýstur vilji, skynsemi, opinn og for-
dómalaus hugur, einlæg löngun til
að skilja hlutina. Hún er að þessu
leyti algerlega á valdi einstaklings-
ins og aðrir hafa þar engan rétt til
íhlutunar eða afskipta, síst af öllu
með vísan til þess að svona hafí það
alltaf verið og þann rétt hafi þeir
alltaf haft. Þessvegna er mikilsvert
að menn hugsi þessi málefni frá
sjónarmiði mannúðar, frelsis og al-
mennra lýðréttinda en ekki öðram
sjónarmiðum, síst af öllu peninga-
legum eða menningarpólitiskum.
Nú beijast fríhyggjumenn og guð-
leysingjar í Noregi af miklum eld-
móði fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju.
í ákafa sínum hafa þeir m.a. ráðist
gegn kristnum lífsskoðunum og
höfundi kristindómsins. Góðum mál-
stað er enginn greiði gerður með
ofstæki af slíku tagi. Það er ekkert
betra að menn reyni með ofbeldi
að þröngva öðram til að trúa á Guð
eða þröngva þeim til að trúa ekki
á hann. Kjami málsins er sá að það
er rangt að einhver aðili, hvort held-
ur það er ríki eða einstaklingar,
reyni að ákveða fyrir aðra hveiju
þeir eigi að trúa.
Það sem menn þurfa fyrst og
fremst að gera sér grein fyrir er til
hvers aðskilja á ríki og kirkju. Til-
gangurinn getur ekki verið sá að
lögfesta trúleysi eins og norsku frí-
hyggjumennimir vilja gera. Ekki
heldur sá að gera lítið úr trúnni sem
lífskoðun, draga úr áhrifum hennar
á siðgæði samfélags og einstaklinga
o.s.frv. Tilgangurinn getur heldur
ekki verið sá að einkavæða hin opin-
beru trúarbrögð, ef svo mætti að
orði kveða, gefa markaðinn fijálsan
þannig að hin ýmsu trúfélög geti
nú farið að keppa um sálirnar á
jafnréttisgrundvelli. Sú skoðun lýsir
að mínu viti töluverðri mannfyrir-
litningu og engum skilningi á eðli
trúar. Tilgangurinn hlýtur fyrst og
fremst að mótast af virðingu fyrir
grundvallarmannréttindum, trú á
möguleikum mannsins til að afla sér
sjálfur þekkingar og skilja kjamann
frá hisminu, og virðingu löggjafans
fyrir öllum trúarbrögðum mannkyns
sem jafngildri tjáningu mannsand-
ans. Með hliðsjón af reynslu annarra
landa er óhætt að fullyrða, að krist-
indómur í landinu myndi ekki bíða
neitt tjón af slíku — allt bendir til
þess að trúarlíf myndi eflast og virð-
ing fyrir kirkjunni aukast.
Höfundur er bahá’i.
AÐSKILNAÐUR
RÍKIS OG KIRKJU
Eðvarð T. Jónsson
MALIE5 -J>-
Hovedgaden - 7752 Snedsled - Denmark
TLF. 97 93 44 OO
Fax. 97 93 44 77
Við sendum
skattfrjálst
til fslands
✓----------:—
Hringið eða skrifið
og fáið nýja pöntunar-
listann fyrir 1996
sem er með allt
fyrir barnið þitt.
PORTRETTMYNDATÖKUR
SVIPMYNDIR
Hverfísgötu 18. sími 552 2690
http://www.rvk.is/
Blað allra landsmanna!
- kjarni málsins!