Morgunblaðið - 29.08.1999, Side 26

26 SUNNUDAGUR 29. ÁGÚST 1999
MORGUNBLAÐIÐ
A6 ferðast
í fronrnndi
löndum
Um nær eins árs skeið bjó Kristín Lofts-
dóttir meðal WoDaaBe-hirðingja á Sahel-
svæðinu í Níger, einu fátækasta landi Afr-
íku, og fékkst við mannfræðirannsóknir.
Vegna átaka í landinu kom að því að henni
var ekki talið þar óhætt lengur. Ferðalagið
til byggða verður henni tilefni til hugleið-
inga um það að flytja og flýja, að vera
gestur og heimamaður, um stærri málefni
valds og valdaleysis og um líf og aðstæður
fólks í fátækari löndum, þar sem framand-
leikinn er ekki markmið í sjálfu sér, heldur
oft hluti af víðara pólitísku samhengi.
Setið í skugga trjánna og spjallað saman. Kristín stingur óneitanlega í stúf við félaga sína.
EG SEST niður á strámott-
una til að drekka morgunte
með fjölskyldunni. Eg er
rétt búin úr fyrsta glasinu
þegar Akali segir mér að við þurf-
um að koma okkur í burtu. Það era
átök í uppsiglingu og hann vill að
við hverfum frá hirðingjasvæðinu,
bæði vegna míns eigin öryggis og
vegna öryggis fjölskyldunnar. Eg
hafði búið á Sahel-svæðinu í næst-
um ár, en þangað var ég komin til
þess að framkvæma doktorsrann-
sókn í mannfræði. Verkefni mitt
snýr að WoDaaBe-hirðingjum og
þeim breytingum sem orðið
hafa á lífí þessa fólks síðustu
áratugi. Óstöðugt póli-
tískt ástand landsins
hafði gert rann-
sókn mína erfið-
ari, en það var
sérlega slæmt
í norður-
hluta
landsins
þar
WoDaaBe kon-
ur reyna að hafa
börn sín á brjósti
þar til þau eru
þriggja ára til
þess að auka
lífslíkur þeirra.
ráðfærir Akali sig við aðra karlmenn
í ættflokknum. Þeir era sammála
honum, ástandið er of hættulegt fyr-
ir mig og að auki þá skapar vera mín
hættu fyrir alla fjölskylduna. Hvít
kona sem býr meðal hirðingja hlýtur
í augum þeirra sem ekki þekkja til,
að vera með fullar hendur fjár og
trúlega líka með bíl í felum einhvers
staðar. Uppreisnarmennimir þurfa
mikið á bílum að halda og ráðast á
fólk sem ferðast um á bílum. Það er
því ekki talið öraggt að keyra á
jeppum í norðurhluta landsins nema
í fylgd herliðs. Ég á hvorki bíl né
auðæfi. Peningamir mínir era upp-
m-nir nema þeir sem ég þarf að
geyma fyrir ferðina aftur til borgar-
innar. Ég tíni saman hlutina mína
sem rúmast í litlum bakpoka þar
sem ég geymi það allra nauðsynleg-
asta; hálftóman lyfjakassann, bókina
þar sem ég skrái niður athuganir
mínar, dagbókina mína, rannsóknar-
leyfið, myndavél og kassettutæki.
Ég hef annan aðeins stærri poka þar
sem ég geymi föt til skiptanna
ásamt öðrum gagnlegum hlutum.
Akali bendir mér á að við getum
ekki farið á úlfaldanum mínum að
næsta markaði, vegna þess að hon-
um var gefið salt daginn áður. Sem
betur fer eram við ekki mjög langt
frá markaðnum þannig að við getum
farið þangað ríðandi á asna.
Við eram þrjú sem leggjum af
stað rétt fyrir klukkan tíu þennan
sama morgun. Það eram við Akali,
en einnig Dro vinur minn, sem mun
fara með asnann til baka. Heimilið
er fátækt og einungis einn asni til
reiðu. Asninn þarf að bera dót okkar
Akalis, ásamt því að bera mig á bak-
inu. Það þykir nokkuð fyrirséð að ég
muni ekki hafa orku til að fara fót-
gangandi hina löngu leið að mark-
aðnum í brennandi sólinni. Lítið
asnafolald fylgir móður sinni, og
mun því fara með okkur í þetta
ferðalag. Á asnann er fyrst sett lítið
teppi sem hlífir baki hans. Hlutir
sem við þurfum að hafa með okkur,
eru bundnir utan á bak asnans
þannig að þeir liggja meðfram hlið-
unum. Akali leggur teppi ofan á
reipin til þess að gera mér setuna
auðveldari. Það er ekki auðvelt að
ríða á asna sem er þannig hlaðinn.
Hlutirnir vega salt á baki hans, og
allar klyfjarnar geta dottið af baki
ásamt manni sjálfum ef maður hall-
ar sér full mikið í aðra áttina. Asn-
anum er einfaldlega stýrt með litlu
priki sem maður lemur létt í háls
hans. Ef hann fer að stefna of mikið
til hægri þá lemur maður á þá hlið
og svo vinstra megin ef hann stefnir
of mikið til vinstri. Til þess að hvetja
asnann þarf að dingla fótunum
reglubundið í hliðar hans. Það krefst
mikillar einbeitni hjá mér að halda
dýrinu gangandi, dingla fótunum,
passa upp á jafnvægið á klyfjunum,
og að gæta þess að stefnan sé rétt.
Akali er í sífellu að benda mér á
hvert við eigum að stefna en mér
tekst samt einhvem veginn að ráfa í
vitlausa átt.
Á morgnana safnast fjölskyldan saman við eld sem kveiktur
er við rúm Kristínar.
Klæðið verndar barnið fyrir sólinni en hnífurinn og öxin
fæla burt illa anda.
sem hirðingjar era í
meirihluta. Ákveðnar
ættkvíslir innan Tuareg-
hirðingjahópsins höfðu,
nokkram áram áður,
sagt stjórnvöldum stríð á
hendur, og átök verið að
þróast smámsaman milli
þessara hópa. Við slíkar
aðstæður eru það þó
ekki eingöngu uppreisn-
armennirnir sjálfir sem
valda usla. Venjulegu fólki
sem býr á svæðinu stafar
ekki minni hætta af ránum
og öðram ofbeldisverkum,
sem framin era af fólki sem
notfærir sér hið óöragga ástand.
Þessi frásögn mun fjalla um það
ferðalag sem ég fór í til þess að
komast aftur til byggða. Þessi saga
er ekki flókin eða margbrotin, en
vekur þó upp hugleiðingar um það
að flytja og flýja, um að vera gestur
og heimamaður. Mig langar til þess
að tengja þessa litlu einföldu ferða-
sögu, sem gerðist meðan á dvöl
minni í Níger stóð, við stærri mál-
efni valds og valdaleysis. Einnig er
von mín að hún geti varpað ein-
hverju Ijósi á líf og aðstæður fólks
í fátækari löndum, þar sem fram-
andleikinn er ekki markmið í
sjálfu sér, heldur oft hluti af
stærra pólitísku ástandi.
Hættulegt ástand
Ég borða kaldan hirsigrautinn frá
deginum áður. Það er engin mjólk til
með honum vegna þess að það er
febrúar, og því heitasti tíminn í
nánd. Sú litla mjólk sem kýrnar gefa
af sér er geymd fyrir yngstu börnin.
Ég hef áhyggur af að þurfa að fara
svona snögglega og þeim glæpum
sem hætta er á. Það er ekki einungis
pólitískum þáttum sem má líka
kenna um hversu óöruggt ástandið
er, heldur einnig vistfræðilegum að-
stæðum og árstíma. Þegar heitasti
tíminn heldur innreið sína, þá hefur
beitiland minnkað stöðugt síðan
regntímanum lauk. Hirðingjarnir
neyðast til þess að dreifa sér yfir
stórt svæði, sem hefur í för með sér
að fjölskyldurnar era varnarlausari
gagnvart ofbeldisverkum. Það er
einnig þröng í búi hjá mörgum.
Verðgildi kinda og geita er lítið,
korn hefur hækkað í verði og mjólk-
urframleiðsla er varla nokkur. Þeir
sem þurftu að þola hungur fyrr um
árið, era á þessum tíma enn verr
settir og sjá fram á langan tíma í
allsleysi. Einungis þegar byrjai' að
rigna er von um betri tíð. Vegna
byltingar Tuareganna era byssur
auðfáanlegar og af sömu ástæðum
er aðhald hersins lítið á svæðinu.
Eftir ákveðna atburði daginn áður