Morgunblaðið - 24.10.2000, Blaðsíða 39

Morgunblaðið - 24.10.2000, Blaðsíða 39
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 24. OKTÓBER 2000 39 LISTIR Skólar á lærdómsöld BÆKUR Sagnfræði SKÓLALÍF Starf og siðir í latínuskólunum á íslandi 1552-1846 eftir Guðlaug Rúnar Guðmundsson. 349 bls. Iðnú. Reykjavík, 2000. ÞETTA er undirstöðurit. Sagan hefst við siðaskipti en endar tæpum þrem öldum síðar þegar latínuskólinn er fluttur frá Bessastöðum til Reykja- víkur. I raun voru skólarnir aðeins tveir, annar á Hólum, hinn í Skálholti. Hólaskóli rann skeið sitt til enda um aldamótin 1800. Skálholtsskóli fluttist nokkrum árum fyrr að Hólavelli við Reykjavík og þaðan að Bessastöðum. Sé miðað við aðsetrin má ef til vill segja að skólarnir hafi verið fjórir, það er álitamál. En þannig vill höf- undur hafa það. Farið er nákvæmlega ofan í hvert smáatriði sem við kemur öllum þessum menntasetrum. Fyrst er nokkurs konar almenn ferðalýsing. Farið er með mikilli nákvæmni yfir leiðir þær sem skólapiltar ferðuðust að og frá skóla. Fjöldi örnefna kemur fyrir í þeim leiðalýsingum. Langferðir voru þá bæði erfiðar og hvergi nærri hættulausar. Skólarnir tengdust bisk- upsstólunum. Því urðu bæði Vestfirð- ingar og Austfirðingar að sækja Skál- holtsskóla um langan veg. Hólaskóli var fyrir Norðlendinga. Ríkismenn skyldu kosta skólavist sona sinna. Fá- tækir piltar nutu ölmusu. Hvergi ber þó svo að sMh'a að örsnauðasti hluti þjóðarinnar hafi haft aðgang að skól- unum. Því fór auðvitað víðs fjarri. Skólapiltar komu flestir frá heimilum embættismanna. Færri frá bænda- heimilum. Hagur skólanna réðst af þjóðarhag á hverjum tíma. Og hann var auðvitað bágur. Höfundur lýsir í þaula húsaskipan á biskupsstólunum og þar með vistarverum þeim sem skólunum voru ætlaðar. AugJjóst er að hýbýli kennara og nemenda, sem og annar aðbúnaður þeirra, hefur aldrei verið með neinum glæsibrag, heldur þvert á móti. En um annað skólasetrið segir svo: »Húsakynni skólans í Skálholti héldust að mestu óbreytt frá því á dögum Gissurar Ein- arssonar þar til skólahald var aflagt 1784. Skólahús og svefnskáli skólans voru léleg torfhús, ókynt, þröng og saggasöm.« Þegar svo hörmulega var búið að ungmennum þeim, sem áttu þó að verða fyrirmenn í landinu, má nærri geta hvað hinum leið sem minna þóttu verðir. Af sjálfu leiddi þegar biskupsstólarnir voru lagðir niður að skólarnir færu sömu leið. Skólastarfið sjálft má þó hafa stað- ið betur en ráða mátti af ytri búnaði. »Með örfáum undantekningum,« seg- ir höfundur, »er unnt að fullyrða að menntun skólameistara og heyrara hafi verið góð og staðist samanburð við það besta sem tíðkaðist í þeim efn- um við sambærilega skóla í Dan- mörku, Noregi og Svíþjóð.« Starfs- heiti skólastjóra og kennara virðast hafa verið nokkuð á reiki. En um laun þeirra og aðbúnað segir svo: »Vistar- verur skólameistara og heyrara voru mjög óhrjálegar. I Skálholti og á Hól- um hafði hvor þeirra lítið herbergi fyrir ofan skólastofuna. Samkvæmt reglugerðinni 1743 eru laun skóla- meistara enn 60 dalir og ókeypis hús- næði og fæði. í Hólavallarskóla átti rektor að fá 200 dala laun en konrekt- or 150 dali... Er Bessastaðaskóli hóf starfsemi sína átti rektor að hafa 400 dala laun og kennarar 250 dali og 200 dali.« Orðið vinnutími hefur fráleit- lega verið komið inn í málið. En um viðveru, eins og það er nú kallað, segir svo: »Kennarar voru viðstaddir mest- allan daginn og leiðbeindu piltum í smáhópum eða einum sér. Má segja að starf kennara í gömlu skólunum hafi verið mjög erfitt og lýjandi enda kvartanir algengar.« Námsefnið miðaðist að verulegu leyti við að búa nemendur undir prestsþjónustu. Höfundur getur þess að með siðaskiptunum, þegar farið var að leggja áherslu á predikun á móðurmáli, hefði mátt ætla að dregið yrði úr latínukennslu en svo hafi ekki verið. Latínan hafi eftir sem áður ver- ið aðalnámsgreinin. Enda var hún í raun alþjóðamál lærðra. Krafist var að stúdentar gætu tjáð sig bæði munnlega og skriflega á latínu. Grískukennsla var líka nokkur. Lítil sem engin rækt var lögð við nýju mál- in. Nema hvað höfundur getur þess að nemendum hafi verið leiðbeint eitt- hvað í dönsku. íslenska var ekM með- al námsgreina. »LatnesM stfllinn var í raun uppistaðan í móðurmálskennsl- unni,« segir höfundur. í Bessastaða- skóla var fyrst farið að leggja veru- lega rækt við móðurmálið, og þá með latínu- og grískuþýðingunum. Bækur þær, sem kenndar voru eða stuðst var við í kennslunni, voru að sjálfsögðu á latínu. Nefnir höfundur mikinn fjölda shkra, auk annarra rita sem áhrif höfðu á skólastefnuna. Þó piltar væru flestir af stétt embættis- manna var skólayistin ekki tekin út með sældinni. »í gömlu skólunum byggðist aginn að miklu leyti á hkam- legum refsingum.« Konungsvaldið efldist með siðaskiptunum ogþróaðist skjótt til einveldis og þar með var refsirétturinn stórhertur. Skólarnir, sem jafnan eru spegilmynd þjóðfé- lagsins, fylgdu fordæminu. Getur höf- undur þess að þarna hafi verið fylgt »mun harðneskjulegra refsikerfi en þekkst hafði í gömlu klaustur- og dómskólunum« fyrir siðaskipti. Þessi skólasaga Guðlaugs R. Guð- mundssonar bætir úr brýnni þörf því fátt hefur hingað til verið skrifað um efnið sérstaklega. Augljóst er að geysimikil rannsókn liggur að baki verkinu. Heimildir hefur höfundur dregið saman úr ýmsum áttum, hér- lendis og erlendis. Heimildatalið nær yfir ellefu síður. Og skráin yfir manna; og staðanöfn fyllir þrettán síður! Árangur erfiðisins hefur nú séð dagsins Ijós, en skólasaga þessi upp- fyllir sem fyrr segir ítrustu kröfur til að kallast undirstöðurit. Sérhverjum efnisþætti er þarna vel og sMpulega fyrir komið. Hverjum aðalkafia lýkur með yfirliti eða samantekt. Endur- tekningar koma því nokkuð víða fyrir. En notkun bókarinnar verður auð- veldari fyrir bragðið. Vafalaust hefur höfundurinn einsett sér að vanda sem best til verksins og leggja áherslu á hlutlægar staðreyndir fremur en að viðra texta sinn með leikrænum til- burðum í þeim vændum að skemmta lesandanum. Þetta er fræðirit fyrst og síðast. Prentvillur eru áreiðanlega fáar. Raunar rakst ég aðeins á eina, það er á bls. 300 þar sem lýst er ástandinu í Hólavallarskóla. Þar stendur ártalið 1903 en á eflaust að vera 1803. Erlendur Jónsson m-20oo ¦=¦ Þriðjudagur 24. október t- ART2000 Fyrirlestur Don Buchla íSalnum kl. 17. Tónleikarkl. 20, m.a HelgiPét- ursson og Orgelkvartettinn APPARAT. Morgunblaðið/Arni Sæberg „Þrátt fyrir að 50 umgjörð sýningarinnar sé eins vel heppnuð og raun ber vitni náði hún þó ekki miklu flugi á frumsýningu fyrr en undir lokin," segir í dómnum. Allir í skóginum eiga að vera vinir LEIKLIST Kvikleikhús íslands BANGSIMON Leikgerð unnin upp úr sögum A. A. Milne: Guðmundur Jónas Haralds- son. Leiksrjóri: Guðmundur Jónas Haraldsson. Leikarar: Agnar Jón Egilsson, Ingibjörg Reynisdóttir, Laufey Brá Jónsdóttir, Olafur Guð- mundsson, Ragnheiður Elín Gunn- arsdóttir og Oskar Völundarson. Brúður: Sigrún Einarsddttir. Leik- mynd og bdningar: Maiía Ólafs- dóttir. Lýsing: Sigurður Kaiser. Tdnlist og textar: Magnús Eiríks- son. Tónlistarstjórn: Karl Olgeir Olgeirsson. Hljóðheimur: Hilmar Örn Hilmarsson. Loftkastalinn, laugardagur 21. október KVIKLEIKHUSIÐ er nýtt leik- félag atvinnumanna sem frumsýndi síðastliðinn laugardag nýja leikgerð Guðmundar Jónasar Haraldssonar, sem einnig er leikstjóri sýningarinn- ar, á sögum um eftirlætisbangsa barnanna, Bangsimon. Aðstandend- ur Kvíkleikhússins hafa fengið til liðs við sig hóp fagmanna á sviði tónlistar og leiklistar sem hafa búið sýning- unni afar fallega myndræna og tón- listarlega umgjörð. María Ólafsdóttir á heiðurinn af fallegum töfraskógi og skemmtileg- um búningum; Magnús Eiríksson samdi áheyrilega tónlist og texta; og Hilmar Örn Hilmarsson á heiðurinn af hjjóðmynd verksins. Vinna þeirra er öll fyrsta flokks og það sama má segja um skemmtilegar brúður Sig- rúnar Einarsdóttur. Hér er í raun um sambland af brúðuleikhúsi og lif- andi leik; Gríslingur og Gúri eru í formi brúða og er sá fyrrnefndi einn skemmtilegasti karakter sýningar- innar. Aðrar persónur leiksins eru leiknar af „lifandi" leikurum og er samspil þeirra og brúðanna oft mjög vel heppnað, nefna má til dæmis at- riði þar sem Kanga kengúra (Ragn- heiður Elín Gunnarsdóttir) baðar Grísling. Þrátt fyrir að öll umgjörð sýning- arinnar sé eins vel heppnuð og raun ber vitni náði hún þó ekki miklu flugi á frumsýningu fyrr en undir lokin. Leikararnir virtust ekki finna sig, samleikur var ómarkviss og sýningin heldur kraftlaus framan af. Þetta mátti meðal annars skynja af því að „brandarar" féllu dauðir niður og ekki mikið hlegið í salnum. Hluti af þessu hlýtur að skrifast á reikning leikstjórans, hann hefði þurft að skerpa betur karaktereinkenni pers- óna auk þess sem fléttan í leikgerð hans er fremur veik á köflum. Ekki er til að mynda vel ljóst hvaða ástæð- ur liggja á bak við „plott" Kaninku sem miðar að því að reka Köngu burtu úr skóginum og þess síður hvers vegna henni snýst hugur á miðri leið. „Boðskapur" verksins, að allir í skóginum eigi að vera vinir, er ekM nógu vandlega undirbyggður 1 leikgerðinni því erfitt er fyrir áhorf- endur að átta sig á því hvers vegna Kanga er óvelkomin. Mörg börn þekkja þau karakter- einkenni sem persónurnar í sögun- um af Bangsimon hafa til að bera: Bangsimon sjálfur er góðlyndur heimspeMngur, Eyrnaslapi svart- sýnismaðurinn, Gríslingur síhrædd- ur, Uglan vitur, Kanga traust og móðurleg og Kaninka fljótfær og fjörug. Það var helst að Ólafur Guð- mundsson í hlutverM Eyrnaslapa næði að koma kunnuglegri bölsýni asnans til skila. Túlkun Agnars Jóns Egilssonar á Bangsimon var lífleg á köflum en heimspeM Bangsimons fór fyrir ofan garð og neðan, hann var fremur eins og nytsamur sak- leysingi. Laufey Brá Jónsdóttir var sköruleg í hlutverM Kaninku, en í : túlkun hennar virtist innræti Kan- inku vera verra en sögurnar gefa til- efni til, enda spurðu börnin í kring- um mig undrandi hvort Kaninka væri „vond"? Þá skildu áhorfendur af yngri kynslóðinni lítið í tilfæring- um hennar á taflmönnum á skák- borði og tengslum þess við fléttu leiksins. Búningur Uglunnar (Ingi- björg Reynisdóttir) var flottur, en viska persónunnar var víðs fjarri. Túlkun Ragnheiður Elínar á Köngu var fremur flöt og daufleg. Ungur drengur, Óskar Völundarson, talar fyrir brúðuna Gúra og bregður sér í hlutverk kanínuunga undir lokin og hvort tveggja leysti hann vel af hendi ogfjörlega. í heild var sýningin fremur dauf þrátt fyrir vandaða umgjörð en hún tókst þó á loft í fjörugu lokalagi Magnúsar Eiríkssonar og börnin (sem eru þakklátur áhorfendahópur) fóru út með bros á vör. Vera kann að þeir annmarkar sem hér hafa verið nefndir á leik, samleik og túlkun eigi eftir að lagast þegar á líður, þegar leikarar hafa fundið sig betur í hlut- verkunum og sýningin „hrist betur saman". Á köflum virtist nefnilega sem verkið væri ekki fullæft. Soffía Auður Birgisdóttir A Kvóldbarnum á Gauknum verður m.a boðið upp á orgeldjammorgfu. www.musik.is/art2000 Bæjarlind 1-3, Kópavogi, slmi 544 40 44^J
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.