Morgunblaðið - 22.06.2001, Page 46

UMRÆÐAN
46 FÖSTUDAGUR 22. JÚNÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
HVAÐ er þjóð? Á
einfaldan hátt mætti
skilgreina þjóð sem
„pólitískt og menning-
arlegt samfélag manna
með tiltekið land, lög
eða annað félagskerfi,
þ.á m. vald til þess að
viðhalda stjórnkerf-
inu“.
Að baki hverrar
þjóðar liggur sjálfs-
mynd hennar, sem
ákveður hvers konar
þjóð hún sjálf er. T.d.
ákveður sjálfsmynd Ís-
lendinga íslensku sem
opinbera tungu þjóðar-
innar. En í þjóð eins og
Belgíu þar sem fleiri en ein tunga er
töluð geta verið fleiri en eitt op-
inbert tungumál.
Þjóðarsjálfsmynd er ekki alltaf
skýrt hugtak. Hún getur stundum
verið búin til í þeim tilgangi að
stuðla að einingu þjóðarinnar eftir
að þjóðin hefur mótast. Svokallaðar
goðsagnir eru notaðar til þess hjá
næstum öllum þjóðum. T.d. eru í
Bandaríkjunum fáninn „stars and
stripes“ og slagorðið „land of free-
dom“ viðfangsefni þjóðartrúar, en
þau hjálpa Bandaríkjamönnum að
halda í sameiginlega sjálfsmynd
sína sem Bandaríkjamenn.
Fátítt er að þjóðir séu algerlega
einsleitar, þ.e. þær samanstandi af
aðeins einum etnískum hópi. Það er
sagt að aðeins 10 prósent þjóða í
heiminum séu einsleitar þjóðir. Eins
og hver þjóð, hefur einnig sérhver
etnískur hópur sína sjálfsmynd og
einkenni. Goðsagnir eru einnig not-
aðar til þess að aðgreina sig frá öðr-
um etnískum hópum. Goðsagnir
þessara þjóðarbrota eru oftast
tengdar við frumsögu þeirra um
hvaðan þeir eru upprunnir, sem
sagt hverjir þeir eru. Einnig geta
goðsagnir etnískra þjóðarbrota ver-
ið um forfeður þeirra, trú, tungumál
eða jafnvel um matarsiðvenju, ofl.
Þegar margir etnískir hópar eru til
staðar í einni þjóð verður einn
þeirra eðlilega ríkjandi. Þess vegna
skarast þjóðarsjálfsmyndin og
sjálfsmynd þessara etnísku þjóðar-
brota að vissu leyti en þær eru ekki
oftast sú sama.
Nú er sýnd í kvikmyndahúsum
mynd sem heitir „Perl harbor“. Hún
fjallar um áras Japana á Hawaii í
seinni heimsstyrjöldinni. Áður en
hún var frumsynd í Bandaríkjunum
tjáðu japanskir Bandaríkjabúar
áhyggjur sínar formlega af því að
kvíkmyndin myndi rifja upp andúð
gagnvart japönskum íbúum í
Bandaríkjunum. Þetta er gott dæmi
um hvernig þjóðarsjálfsmynd getur
rekist á sjálfsmynd etnísks þjóðar-
brots í landinu.
Allavega er þjóðarsjálfsmyndinni
ætlað að halda einingu meðal mis-
munandi etnískra hópa í landinu.
Þess vegna leggur þjóðarsjálfsmynd
yfirleitt mesta áherslu á borgaraleg
gildi sem eru jafnþýðingarmikil fyr-
ir alla etníska hópa landsins. T.d. er
slagorðið „Amerika is land of free-
dom“ borgaralegt hugtak án tillits
til þess hvaða etnísks hóps maður
tilheyrir. Þessi munur á áherslu
milli þjóðarsjálfsmyndar og sjálfs-
myndar etnískra þjóðarbrota hlýtur
að vera mjög skiljanlegur.
Nú snúum við okkur til Íslands
þar sem við lifum í dag. Mig langar
til að segja það fyrst og fremst að
Ísland er eitt af fáum dæmum um
þjóð sem samanstendur af næstum
aðeins einum etnískum hópi. Hér
hefur verið svo til einsleitt samfélag.
Þess vegna er munurinn milli þjóð-
arsjálfsmyndar og etnískrar sjálfs-
myndar mjög óskýr á Íslandi. Marg-
ir telja jafnvel að hugtakið „ethnic“
sé ekki til í íslensku ef við notum
orðið „ethnic“ nákvæmilega sam-
kvæmt orðaskilgreiningu. En ég
ætla ekki að fara nánar út í skil-
greiningar á orðinu „ethnic“ hér.
Það sem er áhugavert er að etn-
ísk sjálfsmynd er líka beinlínis þjóð-
arsjálfsmynd á Íslandi.
Eins og hjá öðrum
þjóðum eru goðsagnir
líka til á Íslandi. Þær
eru t.d. sögur um að
Íslendingar séu harð-
gerir afkomendur vík-
inga, dýrkun á ís-
lenskri tungu, trú á
hreinleika íslenskrar
náttúru eða meðvitund
um að tilheyra þjóð-
kirkju. Svona goðsagn-
ir varða forfeður Ís-
lendinga, tungu og trú.
Þessi atriði spegla
sterklega einkenni etn-
ískrar sjálfsmyndar.
Hins vegar sjást til-
tölulega sjaldan borgaraleg ein-
kenni eins og tilvísun í stjórnarskrá
í daglegu lífi fólks eða umburðar-
lyndi við framandi lífshætti. Notkun
erlendrar tungu í þjóðfélaginu fær
frekar neikvæð viðbrögð.
Svona aðstæður sýna okkur, að
mínu mati, að á Íslandi hafi etnísk
sjálfsmynd og þjóðarsjálfsmynd
sem tengd er við borgaralegar hug-
myndir enn ekki þróast að neinu
marki. Þess vegna er einkenni ís-
lenskrar þjóðernisvitundar sprottin
af aðeins tveimur þáttum, þ.e. ann-
aðhvort ertu „íslenskur“ eða „út-
lenskur“. Við þekkjum t.d. öll aug-
lýsinguna. „Íslendingar borða
SS-pylsur“ eða „íslenskt; já, takk“.
Þess konar fullyrðing „Íslendingar
gera hitt eða þetta“ sýnist mér end-
urspegla fasta þjóðernisvitund Ís-
lendinga og einnig gefa okkur mjög
etnískan tón. Múslimar á Íslandi
borða ekki pylsur því að það stang-
ast á við etníska reglu þeirra. Ég
ætla ekki að gagnrýna SS-pylsur
hér, en málið er að þjóðernisvitund
sem er ekki aðskilin frá etnískum
tónum sést talsvert oft í þjóðfélag-
inu. Svona þjóðernisvitund styrkir
ekki aðeins viðhorf Íslendinga til að
krefjast einhliða aðlögunar innflytj-
enda að íslenskum gildum, heldur
býr jafnvel til lög og reglur í slíkum
tón.
Mín fullyrðing er sú að á Íslandi
skorti sjálfsmynd borgaralegs þjóð-
félags og að þjóðin þurfi að þróa
þjóðarsjálfsmynd sína fram yfir etn-
íska sjálfsmynd. Þjóðin er nefnilega
að þróast í áttina að því að verða að
fjölmenningarleg þjóð og þá er óhjá-
kæmilegt að skapa nóg pláss og
tækifæri fyrir „ó-íslenska“ íbúa og
að viðurkenna tilveru og framlag
þeirra til þjóðfélagsins á réttan hátt.
Þetta er ekki aðeins málefni Ís-
lendinga. Við innflytjendur verðum
sjálfir að vinna með málið. Við skul-
um benda á tilveru okkar í þjóð-
félaginu með því að taka virkan þátt
í því, til þess að byggja upp saman
þjóð með „innfæddum“ Íslending-
um.
Ég á tvö börn en móðir þeirra er
íslensk. Ég man þegar bandarískur
vinur minn sagði eitt sinn við mig.
„Toshiki, fólk segir kannski að börn
ykkar séu hálfjapönsk og hálfís-
lensk en það er ekki rétt. Þau eru
tvöfalt, bæði japönsk og íslensk.“
Ég óska þess að svona fjölbreytni
verði hluti af fjársjóði Íslands í ná-
inni framtíð.
Þjóðerni – bara
hitt eða þetta?
Toshiki
Toma
Höfundur er prestur innflytjenda.
Sjálfsmynd
Mín fullyrðing er sú að á
Íslandi skorti sjálfs-
mynd borgaralegs þjóð-
félags, segir Toshiki
Toma, og að þjóðin þurfi
að þróa þjóðarsjálfs-
mynd sína fram yfir
etníska sjálfsmynd.
Kvikmyndagerðin
þarf að takast á við mál
sem standa fyrir utan
ramma nýs frumvarps,
t.d. málefni menningar-
legrar skírskotunar,
listrænnar skulbinding-
ar, einkavæðingar og al-
þjóðavæðingar. Einka-
væðing í rekstri hefur
verið tekin upp í lista-
og menningargeiranum
í flestum löndum Evr-
ópu, en jafnvel Frakkar
hafa beitt henni til að
auka hagræðingu, og
Króatar og Búlgarar til
að losna við gamla
pólitískt tilnefnda búró-
krata. Það er heldur ekki erfitt af
færa fyrir því rök að almenn alþjóða-
væðing (globalisation) í kvikmynda-
gerð og víðar sé blekking. Ef þau rök
sem notuð eru fyrir almennri alþjóða-
væðingu eru notuð á hugmyndir Plat-
ós 300 árum fyrir Krist, svo ekki sé
talað um kristindóminn sjálfan, þá
hófst alþjóðavæðing fyrir meira en
2000 árum. Það er t.d. ekki nýtt að
fyrirtæki stundi viðskipti í mörgum
löndum og verði „fjölþjóðafyrirtæki“
(Multi-National-Enterprises, MNE).
Það er hraðinn sem hefur endurvakið
þessa umræðu, en hafa þá fjölþjóða-
fyrirtækin, sem eru aðalmálið, tíma til
að spá í hægfara samruna menningar,
nema þá neyslumenningar, þegar þau
eru upptekin við að lifa af samkeppn-
ina? Hér liggja áherslurnar sjálfsagt í
því hvort það er meiri áhugi á Plató
eða Nestlé og Electrolux AB. Al-
þjóðavæðingu í kvikmyndagerð í dag,
og kannski í öðrum viðskiptum, mætti
kalla nútímavæðingu sem felst í að til-
einka sér vinnubrögð sem hafa verið
stunduð í a.m.k. 90 af 100 ára sögu
kvikmyndagerðar.
Vandinn við „menningarlega
skírskotun“
Stefnumörkun í menningarmálum
verður stundum hálfheimspekileg og
er eitt flóknasta svið nútímastjórn-
mála. Til dæmis skilgreiningin á
menningunni sjálfri, einsog þegar
tekið er fram að eitthvað þurfi að hafa
skírskotun í menningu. Við getum
tekið dæmi af innflytjendum. Það er
t.d. ekki skýrt hvort íslensk menning-
arþjóð í dag sjái sig sem eitt samfélag
jafnhárra einstaklinga af fleiri en einu
þjóðarbroti, eða samfélag ólíkra þjóð-
arbrota (eitt stórt og mörg lítil). Með
öðrum orðum, tekur íslensk menning
við „nýjum“ Íslendingum með því að
hjálpa þeim að aðlagast íslenskri
menningu, eða með því
að hjálpa „nýjum“ Ís-
lendingum að viðhalda
sinni upprunalegu
menningu? Eða bregst
íslensk menning
kannski ekkert við? Hér
þurfa hlutirnir ekki að
vera ýmist í ökkla eða
eyra, en ef tvö menning-
arverkefni sækja um
styrk til íslenska ríkis-
ins, annað er um inn-
flytjendur en hitt er
gert af innflytjendum,
hvort þeirra hefur meiri
skírskotun í íslenska
menningu og menning-
arstefnu?
Hinsvegar, og það getur kallast
kostur, þegar ákvæði um menningar-
legt gildi Íslands er komið í alþjóða-
samning geta önnur lönd eða samtök
ekki gert frekari athugsemd því að
vafaatriði túlkunar liggja alltaf Ís-
lands megin. Ef við einangrum kvik-
myndagerðina og afstöðu hennar
gagnvart erlendri kvikmyndagerð, þá
er það spurning hversu mikla varn-
arpólitík við ætlum að reka gagnvart
alþjóðstraumum (þetta á líka við um
Evróvisjónlög – þ.e.a.s. sönglög), eða
hvort við ætlum að reka grípa-tæki-
færið-stefnu, það er að gera hluti á
eins mörgum tungumálum og verða
vill. Aðalmálið hlýtur að vera að inn í
menningarpólitík þurfa nýjar hug-
myndir að eiga greiðan aðgang án
þess að til þurfi lagabreytingar.
Nýja kvikmyndafrumvarpið gefur
tilefni til að ætla að kerfið opnist. Og
þá snýst málið um stjórnun og
stefnumörkun frekar en lög, en þegar
fram í sækir bera íslensk menning-
arverkefni sjálfsagt þess merki
hvernig til hefur tekist og hvort lögð
hefur verið áhersla á ytri ímynd
lands, sögu og þjóðar eða innri veru-
leika hennar.
Önnur mál
En þessi mál eru í deiglunni víða,
einsog aðkoma ríkisins að leiklistar-
málum, tónlist og tónlistarútflutningi,
listamannalaunum og almennum
áherslum á menningararfleið eða nú-
tímalist. Það er ekki óalgengt að
hvorki opinberir starfsmenn í þessum
geira né listamenn sjálfir viti hverju
er farið eftir hverju sinni. Kvik-
myndagerð hefur að þessu leyti verið
í sömu tvístígandi stöðu og flestar list-
greinar á Íslandi, vegna þess að heild-
stæð lista- og menningarstefna er
óljós, sem er ekkert íslenskt sérfyr-
irbæri. Þörfin á einum sjálfstæðum
stað fyrir allan þennan málaflokk ut-
an ráðuneytis er líka orðin aðkallandi
því kerfið sjálft er ekki í stakk búið til
að sinna nauðsynlegri stefnumótun
og endurnýjun, sem gerir bæði starfs-
fólki hins opinbera og skjólstæðing-
um þess erfiðara fyrir. Listaráð Ís-
lands gæti verið sá vettvangur
stefnumótunar þar sem hugmyndir
um menningarlegar skírskotanir eru
skilgreindar, og auk þess vettvangur
þar sem heildstæð fjármálastefna fyr-
ir listir er mótuð í samvinnu við yf-
irvöld. Umræða um menningarstarf
og listgreinar myndi vonandi verða
markvissari með þannig hagræðingu.
Öll opinber lista- og menningarstarf-
semi heyrði meira og minna undir
listaráð sem væri undir menntamála-
ráðuneyti. Þarna væri listaráð ráðgef-
andi í stefnumótun fyrir stjórnvöld og
í peningamálum fyrir sjálfstæða aðila
í listum, þarna væri Nýlistasafn, Þýð-
ingasjóður, Óperan, stjórn bókasafna,
listamannalaun, Eiríkstaðarnefnd,
leiklistarráð, Örnefnastofnun, o.s.frv.
o.s.frv. Listaráð myndi hafa erlenda
lista- og menningarsjóði sem Ísland á
aðild að á sínum snærum.
Sé litið til baka þá liggur ákveðin
skýring í því að umræðan hefur verið
á einslitu plani, sem aftur má skýra
með löngu kaldastríði þar sem til-
raunum til hreinskiptinnar umræðu
var oft tekið sem árás á pólitísk gildi
sem áttu rætur í öðrum veruleika en
við búum við.
Hugsanlega voru það pólitískrar
rætur, utan kvikmyndagerðar, sem
ollu því að ný kvikmyndalög voru ekki
samþykkt 1990, og í kjölfarið fylgdu
sjö mögur ár. En nýtt frumvarp um
kvikmyndamál þarf Alþingi að sam-
þykkja, og jafnvel „opna“ meira, ekki
aðeins vegna þess að það er kominn
tími á ný lög, heldur til að reyna það
kerfi sem hér er stungið uppá sem
fordæmisgildandi fyrir aðrar greinar
og vera þannig liður í að endurskoða
allt opinbert styrkjafyrirkomulag rík-
isins frá grunni. En umræða um
markaðsvæðingu, einkavæðingu og
alþjóðavæðingu í lista- og menningar-
málum almennt fer fram á breiðari
vettvangi.
Alþjóðavæð-
ing og listaráð
Einar Þór
Gunnlaugsson
Kvikmyndalög
Nýjar hugmyndir þurfa
að eiga greiðan aðgang
inn í menningarpólitík-
ina, segir Einar Þór
Gunnlaugsson, án þess
að til þess þurfi laga-
breytingar.
Höfundur er kvikmyndagerðar-
maður í London.
UNDANFARIN
fimm ár hefur Sjó-
mannafélag Reykjavík-
ur barist fyrir íslensk-
um kjörum um borð í
skipum í áætlunarsigl-
ingum á vegum ís-
lenskra aðila til og frá
landinu. Tekist hefur að
ná fram þessu mikil-
væga baráttumáli í öll-
um meginatriðum þeg-
ar um er að ræða
íslensk skipafélög.
Einkahlutafélagið
Atlantsskip er ekki ís-
lenskt skipafélag. Það
leigir skip undir hinum
og þessum erlendum
fánum hjá erlendum skipafélögum og
lætur þau flytja fyrir sig vörur, bæði
fyrir bandaríska varnarliðið í Kefla-
vík og íslensk fyrirtæki og stjórnvöld
samanber búslóðina hans Svavars
Gestssonar og ómetanleg verðmæti
Listasafns Íslands.
Sjómannafélagið hefur ítrekað
rætt við utanríkisráð-
herra um ríkjandi
ástand og lýst fyrir hon-
um áhyggjum sínum út
af þessari þróun. Látið
hefur verið að því liggja
að endi verði bundinn á
þetta ástand innan
ásættanlegra tíma-
marka. Að mati Sjó-
mannafélagsins er sá
tími löngu liðinn.
Langlundargeð Sjó-
mannafélagsins hefur
verið mikið í þessu máli.
Félagið hefur treyst því
að eitthvað hafi verið að
marka þá skoðun sem
komið hefur fram innan
íslenska stjórnkerfisins að ástandið
sé óviðunandi. Að það væri ásetning-
ur íslenskra stjórnvalda að þeir sem
stunduðu fastar áætlunarsiglingar til
og frá landinu sætu við sama borð í
samkeppnisefnum. Með hverjum degi
sem líður verður æ minna að marka
þau orð sem fallið hafa í viðræðum við
íslensk stjórnvöld. Og þolrif Sjó-
mannafélagsins halda ekki öllu leng-
ur.
Félagið getur neyðst til að grípa til
þeirra ráða sem duga til að verja
hagsmuni félagsmanna sinna vegna
aðgerðarleysis stjórnvalda. Hversu
lengi enn ætla íslensk stjórnvöld að
halda verndarhendi yfir þessari starf-
semi Atlantsskipa?
Það er krafa Sjómannafélags
Reykjavíkur að gripið verði í taumana
nú þegar og að séð verði til þess að
þessir flutningar fari fram samkvæmt
milliríkjasamningum um að 60%
flutninganna skuli vera í höndum ís-
lensks skipafélags áður en félagið
neyðist til að grípa til baráttuaðgerða.
Enn siglir
Atlantsskip!
Jónas
Garðarsson
Höfundur er formaður Sjómanna-
félags Reykjavíkur.
Sjóflutningar
Hversu lengi enn, spyr
Jónas Garðarsson, ætla
íslensk stjórnvöld að
halda verndarhendi
yfir þessari starfsemi
Atlantsskipa?