Tíminn - 21.12.1975, Blaðsíða 20

Tíminn - 21.12.1975, Blaðsíða 20
20 TÍMINN Sunnudagur 21. dcsember 1975. Ekki er það ætlun min að hafa langan formála aö þessu greinarkorni, sem á að fjalla um steingervinga i islenzkum jarö- lögum. Uppistaðan íþvi, sem hér fer á eftir, var flutt i tveim út- varpserindum á liönu sumri, en erindin voru þannig úr garði gerð, aö nauðsynlegt reyndist að gera á þeim nokkrar smávægilegar breytingar. Hvort þær eru til bóta skal hins vegar látið ósagt. Margir kannast vel við staðar- nöfn eins og Brjánslækur, Trölla- tunga, Þrimilsdalur, Tjörnes, Bakkabrúnir, Svinafell og Foss- vogur, ogmörgum verður tiðfarið á þessa staði I sífelldri leit að ein hverju nýju — blaðfari, kisilrunn- um trjábol eða fornri skel. En steingervingar eru ekki aðeins safngripir, þó að margir þeirra séu fallegir á að lita, þvi að þeir geta einnig gefið okkur margvis- legar upplýsingar, t.d. um aldur jarðlaga, gróðurfar, dýralif -og loftslag fyrri tima. Steingervingar eru leifar dýra og plantna, sem finnast i jarðlög- um. Mót eða för eftir trjáboli, laufblöð eða skeljar eru jafnt steingervingar og leifar liffæra, sem jarðlögin kynnu að hafa geymt. Spor eftir fugl eða annað dýr, sem varðveitzt hefur i fornu jarðlagi, er einnig steingerving- ur. Hins vegar er hvorki steinkol né olia talið til steingervinga, þó að hvort tveggja sé af lifrænum uppruna. Til þess að unnt sé að tala um steingerving verður eitt- hvað af sköpulagi eða innri bygg- ingu lifverunnar að vera varð- veitt. Harðir likamshlutar, eins og skeljar og bein, varðveitast bezt I jarðlögum. Þannig verður skilj- anlegt hvers vegna flatormar, sem ekki hafa neina harða lik- amshluta, hafa aldrei fundizt steingerðir, þó að til séu um það bil 9000 núlifandi tegundir. Oft er upprunalega efni lifverunnar al- veg horfiö, en i þess stað komið annað efni. t.d. kisill i stað viðar i viðarsteini. Nafnið steingerving- ur er aldrei meira réttnefni en þegar slikt á sér stað. Jarðlög hafa sifellt verið að myndast og molna niður, setlög hafa sezt á sétlög, bergkvika hefur brotizt upp á yfirborð jarð- ar og orðið að hrauni eða mó- bergi, jarðlagastaflar hafa um- turnazt og orðið að fellingafjöll- um. Allt þetta má lesa úr jarðlög- unum,enþóhvergi i heild, þvi rof og jarðskorpuhreyfingar hafa i sifellu truflað upphleðsluna og skapað eyður. Það er þvi nauð- synlegt að rekja og bera saman járðlög á mörgum aðskildum svæðum til þess að fá yfirlit yfir jarðsöguna. Óumdeilanlega hafa steingerv- ingar verið eitt bezta hjálpartæki jarðfræðinga við jarðsögulegar rannsóknir, enda verður aldurs- munur jarðlaga ekki alltaf lesinn eftir skipun eða stöðu laganna sjálfra. Einkum hafa steingerv- ingar sjávardýra komið að miklu gagni, enda hafa og höfðu mörg þeirra mikla landfræðilega út- breiðslu. Ammonshorn og grap- tólitar eru ágæt dæmi um dýr, sem lifðu i öllum heimshöfum, enda voru þau sund- og svifdýr og þvl íitt háð botninum. Mikil þróun hefur átt sér stað hjá plöntum og dýrum frá fyrstu tið til okkar daga og margar teg- undir eru nú útdauðar með öllu. Einstaka ættkvislir og tegundir lifa venjulega I stuttan tima jarð- sögulega séð og þess vegna er hentugt að nota steingervinga til þess að finna aldursmun jarðlaga og rekja saman jarðmyndanir á aðskildum svæðum. Jarðsögu- taflan er til orðin á þennan hátt og við tökum eftir þvi, að nöfn stærstu timaeininganna, jarð- sögualdanna, miðast við þróun lifvera, upphafsöld, frumlifsöld, fomlifsöld, miðlifsöld og nýlifs- öld. Einkennissteingervingar ein- kenna ákveðin jarðlög og þurfa að vera algengir i þeim, en fágætir eöa helzt ekki til staðar I eldri og yngri jarðlögum. Þeir þurfa einn- ig að hafa mikla landfræðilega út- breiðslu og vera auðþekkjanlegir öðrum en sérfræðingum. Ýmsar tölur hafa verið uppi um aldur jarðarinnar, en elzta berg, sem enn hefur verið aldursgreint, er gneis við Godthaab á Vest- ur-Grænlandi, en það reyndist vera 4000 milljón ára gamalt. Aldur loftsteina og tunglgrjóts, á- samt fyrrnefndri aldursákvörð- un, virðist gefa til kynna að jöröin sé aö minnsta kosti 4500 milljón ára gömul. Jarðsögutöflunni er skipt i ald- ir, eins og áður sagði, öldunum i tlmabil, timabilunum I tlma og timunum i skeið. Gert er ráð fyrir, að upphafsöld ljúki fyrir um það bil 3000 milljón árum og frumlifsöld fyrir 600 milljón ár- um. Steingervinga fer fyrst að gæta að ráði neðst á fornlifsöld, þ.e. fyrir 600 milljón árum, og eru þar komnir fulltrúar flestra fylk- inga hryggleysingja. Fornlifsöld er talið lokið fyrir 220 milljón ár- um og þá tekur miðlifsöld við, en henni lýkur fyrir um það bil 65 milljón árum. Þá byrjar nýlifsöld og er henni skipt I tvö tlmabil, tertler, sem er eldra, og kvarter, en það er talið hefjast fyrir rúm- um 3 milljón árum. Tertiertima- bilinu er siðan skipt i 5 tlma, paleósen, eósen, óííigósen, mió7 sen og pliósen, en nöfn þessi eru1 úr grlsku og miðast við fjölgun milifandi lindýrategunda i setlög- um mynduðum i sjó. Kvarter- tlmabilinu er á sambærilegan hátt skipt i pleistósen eða Isöld og hólósen eða niitlma, en hann er talinn byrja fyrir 10.000 árum. Steingervingar i islenzk- um tertierlögum Jaröfræðilega séð er Island ungt land, enda allt myndað á ný- ttbr.giosla jar&myndana I berggrunni islands: 1) blágrýtismyndun frá tertler: 2) Isaldarlög eldri en 700.000/a^a (grágrýtismyndun): 3) isaldarlög yngrien 700.000ára (móbergsmyndun). Hfsöld. Elzta jarðmyndun lands- ins er blágrýtismyndunin, sem er hluti af stóru blágrýtissvæði, er myndaðist við mikil eldsumbrot á Norður-Atlantshafinu á tertler. Islenzka blágrýtismyndunin nær áöallega yfir tvö svæði, annars vegar Vestur- og Norðurland frá Hvalfirði til Bárðardals, og hins vegar Austurland frá Þistilfirði til Skeiðarársands. Samkvæmt jarðlagahallanum mun elzta berg á landinu vera við norðanvert Isafjarðardjúp, i Borgarnesi, i Fjörðum og i Gerpi. Lögunum hallar inn að miðju landsins og við finnum sifellt yngra berg i átt að gosbeltunum. Löngum var álitið, að blágrýtið á Islandi væri af sama aldri og blágrýtismyndanirnar á Vestur- og Austur-Grænlandi, i Færeyj- um, á Skotlandi og Irlandi. Rann- sóknir siðari árabenda hinsvegar til þess að svo sé ekki. Kali-argon-aldursákvarðanir á hraunum sýna, að blágrýtið á Austur-Grænlandi og i Færeyjum er urn 60 milljón ára gámalt, en islenzka blágrýtið ekki eldra en 20 milljón ára. Blágrýtismyndunin islenzka er að mestu leyti gerð úr hraunlög- um, einkum blágrýti, eins og nafniðgefur til kynna. Meginhlut- inn hefur hlaðizt upp i sprungu- gosum, en einnig hefur gosið tals- vert i eldkeilum og dyngjum. Eld- stöðvarnar sjálfar eru sjaldan varðveittar, en aðfærsluæðar þeirra eru vel þekktar sem basaltgangar, er skerast i gegn- um lögin. Á milli hraunlaganna eru vfða misþykk millilög úr seti og gosmöl. Sum þessara laga eru vatna- og árset að uppruna, en rauðleit sand- eða leirlög úr eld- fjallaösku og gjalli virðast þó algengust. í þeim slðarnefndu er vlða talsvart af koluðum plöntum og er þvi' hugsanlegt, að hér sé á stundum um fornan jarðveg að ræða. Efnaveðrun hefur losað um járn, sem litar lögin rauð, en slik veörun getur aðeins átt sér stað I röku loftslagi og hlýrra en nú er hér á landi. A nokkrum stöðum er rauði liturinn þannig til kominn, aö glóandi hraun hafa rauðbrennt efsta hluta undirlagsins. Eins og þegar hefur verið gefið i skyn, á þessi skýring ekki viö nema um hluta af rauðu millilögunum, t.d. er við Óshllðarveg, milli Bolung- arvikur og Hnlfsdals, margra metra þykkt rautt millilag og er fráleitt, að hitaáhrif hraunsins, sem lagðist ofan á það, hafi ein átt þátt í að lita það rautt. Millilögin I islenzku blágrýtis- mynduninni er að mörgu leyti mjög merkileg, m.a. vegna þess að viða i þeim finnast leifar plantna og jafnvel dýra, sem lifðu hér á landi fyrir meira en 3 milljón árum, þ.e. á t'ertiertima- bilinu. Sumar leifarnar eru svo vel varðveittar að greina má þær til ættkvísla eða jafnvel tegunda og hafa rannsóknir á þessum leif- um gefið margvislegar upplýs- ingar um loftslag, gróðurfar og jafnvel dýralif hér á landi á myndunartima blágrýtislaganna. Vlkjum nú að þeim steingerv- ingum, sem fundizt hafa i is- lenzku blágrýtismynduninni, þvi að þeir hafa frá ýmsu að segja. Tek ég þá fyrst plöntuleif- ar, siöan ferskvatns- og landdýr og að lokum veröur minnst á sæ- dýraleifar i Tjörneslögunum (sbr. næsta kafla). Plöntusteingervingar eru bezt varðveittir I millilögum blá- grýtismyndunarinnar á Vest- fjörðum og eru helztu fundarstað- irnir i Þórishliðarfjalli i Selárdal, i Surtarbrandsgili við Brjánslæk, við Tröllatungu og Húsavikur- kleif I Steingrimsfirði og I Mó- kollsdal i Kollafirði I Stranda- sýslu. Vel varðveitt blaðför hafa einnig fundizt i millilögum sums staðar I Borgarfirði, t.d. kringum Hreðavatn og .yið Stafholt. Enn- fremur hafa fundizt allvel varð- veitt blaðför I Selárgili fyrir ofan Illugastaði I Fnjóskadal. Litið hefur fundizt af vel varðveittum gróðurmenjum i blágrýtismynd- uninni á Austurlandi og ákvarð- anleg blaðför, aldin eða fræ hafa ekki fundizt þar. Áður en við ræðum frekar um plöntuleifar I millilógum skulúm við aðeins staldra við sjálf hraun- lögin, þvi að þau geyma einnig menjar um þann gróður, sem klæddi landið á tertier, og þegar betur er að gáð eru slíkar menjar alls ekki eins sjaldgæfar og halda mætti. Af slikum menjum eru holur eftir trjáboli og greinar al- gengastar, en hvergi eru þær jafn greinilegar og I Kotagili i Skaga- firði. Stundum má sjá far eftir börkinn á holuveggjunum, eink- um þar sem börkurinn hefur sprungið og kvika troðizt inn i sprungurnar, sem oft mynda rétt- hyrntnet. Glóandi hraun hefur þá runnið yfir skóginn og trén hafa kolazt án þess að brenna strax, enda eru holur þessar aðallega neðst i hraunlögum, þar sem litið súrefni hefur komizt að til þess að viðhalda bruna. Siðan eyðast trén og er þá tvennt til, að eftir standi holan eða hraun treðst inn i rörið og myndar hraunafsteypu af trjábolnum. Slfkar afsteypur eru nú þekktar frá Húsavikurkleif i Steingrims- firði og I óslandi i Hornafiröi. Einum möguleika má ekki gleyma, hart efni eins og kisill getur sezt i tréð áður en það eyð- ist. Þá varðveitist formið ó- skemmt og má t.d. oft telja ár- hringi i kisilrunnum stofnum en allmikið virðist af þeim hér á landi i hraunlögum blágrýtis- myndunarinnar. í millilögum er viða surtar- brandur, en hann er upphaflega mór, sem hefur kolazt. Venjulega eru surtarbrandslögin heldur þunn, sjaldan meira en einn met- ri á þykkt. Steinbrandur er lag- skipturog myndaðuriír smágerð- um jurtaleifum, en viðarbrandur- inn, sem er annað afbrigði surtar- brands, er myndaður úr trjábol- um. I viðarbrandi eru stofnarnir orðnir flatir vegna jarðlagafargs- ins, en viðargerðin er samt varð- veitt. Greining eftir viðargerðinni hefur verið framkvæmd á viðar- brandi frá Vestf jörðum og virðist risafura vera algengasta tréð i lögunum. 1 leirlögum, sem fylgja surtar- brandinum hafa beztu gróðurleif- arnar fundizt, trjástofnar og blaðför, aldin og fræ, ásamt smá- sæjum frjókornum og gróum. Jurtaleifarnar eru einkum varð- veittar i leir- eöa sandkenndu vatnaseti, t.d. i Surtarbrandsgili hjá Brjánslæk. Fyrir 14 til 15 milljón árum hefur verið vatn, þar sem nii er Surtarbrandsgiliö

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.