Tíminn - 21.12.1975, Blaðsíða 28

Tíminn - 21.12.1975, Blaðsíða 28
28 TÍMINN Steingervingar hafi ennþá veriö fyrir ofan 0 gráður Celsfus. Krókskeljalögin er yngsta deild hinna eiginlegu Tjörneslaga. Þau eru kennd við krókskel, Serripes groenlandicus, og má rekja þau frá Hallbjarnastaðaá til Höskuldsvikur. Krókskeljalögin eru að mestu gerð úr sjávarseti, en efst i þeim eru þunn surtar- brandslög. Neðst i lögunum gjör- breytist sædýrafánan. Kulvisu tegundirnar, sem voru til staðar i Bdru- eða Tíguiskeljaiögunum, hverfa að mestu, en i þeirra stað koma tegundir, sem lifa við svip- aðan sjávarhita og nú er f hafinu hér við land. Nokkrar kulvisar tegundir ná þó upp i Krókskelja- lögin, t.d. Solen ensis og Cyrto- daria angusta. Sjávarhiti hefur þvi triilega verið eitthvað hærri en nú er. Það virðist liggja nokkuð beint við að skýra þessar miklu breyt- ingar á sædýrafánunni einfald- lega sem merki verulegrar kóln- unar strax i byrjun isaldar. Áður en lengra er haldið þurfum við samt að átta okkur á þvi, hvaða nýjar tegundir koma inn i lögin og einnig hvaðan þær koma. 1 Krdkskeljalögunum hafa fundizt um það bil 80 tegundir snigla og samlokna og það er athyglisvert, að sumar þessar tegundir eru ekki þekktar úr eldri jarðlögum við Atlantshaf. Við nánari athug- un kemur í ijós, að rúmlega fjórð- ungur þeirra tegunda, sem finn- ast i Krókskeljalögunum, virðist upprunninn i Kyrrahafi, þvi að þar — og ekki annars staðar — hafa þær fundizt i eldri jarðlög- um. Virðist því sem miklir sæ- dýraflutningar hafi att sér stað úr Kyrrahafi i Atlantshaf um þetta leyti. Hafa jarðfræðingar sett þetta i samband við opnun Beringssunds, þegar sjór flæddi i fyrsta sinn gegnum sundið. Meðal tegunda, sem þátt tdku i þessum flutningum, má nefna jafnalgengar tegundir og beitu- kóng, hafkóng, halloku, krókskel, redduskel og bergbúa. Að minnsta kosti 125 tegundir sælin- dýra af Kyrrahafsuppruna hafa komizt yfir i Atlantshaf um það leyti sem Krókskeljalögin mynd- uðust. Hins vegar hefur aðeins verið hægt að sýna fram á, að 16 tegundir hafi komizt úr Atlants- hafi yfir i Kyrrahaf um þetta leyti. Þessi mikli munur þarfnast skýringarogmábenda á tvennt. 1 fyrsta lagi lifðu fleiri tegundir i Kyrrahafi og þvl átti sér aðallega stað jöfnun yfir i Atlantshaf. 1 öðru lagi Iiggja straumar á grunnsævi, fyrir norðan Ame- riku, frá Beringssundi yfir i Atlantshaf. Þær breytingar á sædýralifi, sem hér hafa verið ræddar, koma & BækwT m mym— ¦*,"-— t ^*^ ' i-m ¦ HAUSTSKIP eftir Björn Th. Björnsson. Ein sérstæðasta bók ársins. Hún opn- ar ný og áöur óbekkt sögusvið Islandssögunnar, hún greinir frá þjóðinni týndu þegar valdsmenn seldu almúgafólk mansali, eins og réttlausa þræla. Björn fer hér á kostum sem rithöfundur. I SUÐURSVEIT eftir Þórberg Þórðarson. Hér er að finna í einni bók æskuminn- ingar Þórbergs, sem áður komu út i þrem bókum — Steinarnir tala, Um lönd og lýði og Rökkuróperan — en auk þess f jórðu bók- ina, sem nú er prentuð í fyrsta skiptið. VATNAJÖKULL texti eftir Sigurð Þórarinsson með myndum Gunnars Hannes- sonar er fróðleg og afar falleg bók um þessa undraveröld frosts og funa. Hrikaleiki einstakrar náttúru, sem hvergi er að finna nema á íslandi, er aðalsmerki bókarinnar. LEIKRIT SHAKESPEARE VI i þýðingu Helga Hálfdánarsonar. Snilldarþýðingar Helga eru j löngu landskunnar. 1 þessu bindi eru leikritin: Rikharður þriðji, ! Óþelló, Kaupmaður i Feneyjum. YRKJUR eftir Þorstein Valdimarsson. Sjöunda ljóðabók þessa skálds nrun verða hinum mörgu lesendum hans ærið fagnaðarefni. DAGBÆKUR ÚR ISLANDSFERÐUM 1871-1873 MiííÍ eftir William Morris. Höfundur, enskur rithöfundur og stjórn- 18711011111873 málamaður, var mikill aðdáandi Islands og segir i bók þessari |jj| frá tveim ferðum sinum hingaö. . fSLANOSFERÐUM EDDA ÞÓRBERGS kvæðabók Þórbergs Þórðarsonar. Þar er að finna flest það sem Þórbergur orti bundnu máli, — skaJdskap.ur.sem engan á sinn lika. s.aaaMS EDDA X Vérvitumei ; hvers biöja ber :« FAGRAR HEYRÐI EG RADDIRNAR Safn islenskra þjóðkvæða. „Hér getur að ltta þjóðina með von- um hennar og þrám, draumum bæ,ði illum og góðum, sigrum og ósigrum, sorg og gleði. Tærari skáldskap-errsumar visur í þess- ari bók er ekki að finna á islensku." VÉR VITUM El HVERS BIOJA BER útvarpsþættir eftir Skúla Guðjónsson á Ljótunnarstöðum. Skúli er löngu þekktur fyrir ritstörf sin. Hér getur að Hta urval á út- varpsþáttum hans. KYNLEGIR KVISTIR eftir Maxim Gorki i þýðingu-Kjartans ólassonar. Þetta eru þætt- ir úr dagbók skáldsins, sem bera mörg helstu einkenni endur- minningarhans. RAUÐI SVIFNÖKKVINN eftir Ólaf llauk Simonarson og Valdisi "Óskarsdóttur. Þetta er einskonar opirtberunarbók i ljóðum og myndum — einkar hag- lega samsettum ljósmyndum teknum á þjððhátiðajjiri.- A þessu ári hafa ennfremur komið út nýjar prentanir að BRÉFI TIL LARU og OFVITANUM. Aðeins fáein'eintök eru eftir af ÆVISÖGU SÉRA ARNA ÞÖRARINSSONAR, tSLENSKUM AÐLIog FRASÖGNUM. vvi^ 1AXIW COHKI KVNLEGIB RVISTIB Aí. <><; SILNNIS'G einnig fram i jarðlögum annars staðar við Atlantshaf, t.d. við Norðursjó og Miðjarðarhaf, en við Norðursjó er koma hafkóngs og krókskeljar talin marka byrj- un isaldar. Á Tjörnesi virðist hins vegar aðgengilegastað timasetja þessi merkilegu tímamót, þ.e. byrjun isaldar og aðskilnað hinna stóru meginlanda Asiu og Ame- rfku. Svo er hraunlögunum fyrir að þakka, en með segulstefnu- rannsóknum á Tjörnessvæðinu hefur verið sýnt fram á, að frá mótum Tigul- og Krdkskeljalaga muni vera um það bil 3,3 milljónir ára. 1 Furuvikurlögunum, sem hvila á hinum eiginlegu Tjörneslögum, hafa engir steingervingar fundizt. Hins vegar eru i Furuvik tvö jökulbergslög og eru þetta elztu menjar jökuls á Tjörnesi. Ofan á jbkulbergslögunum eru basaltlög, sem rekja má norður i Breiðuvik. Breiðavikurlögin, yngsta set- syrpan á Tjörnesi, er um það bil 125 m á þykkt og gerð á vixl úr jökulbergi og sjávarseti með skeljum. Jökulbergslögin eru að minnsta kosti fjögur, en á milli þeirra er vfðast sjávarset og sums staðar hraunlög, en hvort tveggja er myndað á hlýskeiðum á isöld. Sædýrafánan i setlögun- um iBreiðuvik er svipuð nUtimai fánunnivið Island og þær tegund- ir, sem hafa fundizt i lögunum, lifa nvi hér við land, nema hörpu- diskategund ein, Chlamys breida- vikensis, og samlokutegundin Cyrtodaria angusta. Þessar tvær tegundir eru i rauninni útdauðar. Þá skal einnig bent á gest af norðurslóð. Jökultodda — Port- landia arctica— hefur fundizt á tveim stöðum i Breiðavfkurlög- unum, en hún er óþekkt i eldra sjávarseti á Tjörnesi og lifir nú i köldum sjó norður i höfum. í Breiðuvik hefur hún á báðum stöðum fundizt svo að segja beint ofan á jijkulbergi og hefur þvi sennilega lifað við jökuljaðarinn i vfkinni. Nokkuð hefur fundizt af plöntuleifum neðst I Breiðavikur- lögunum, einkum frjókornum. Ber mest á elri, viði og mjaðar- lyngi. Litið er um frjókorn af birki og barrtrjám og hafa tæp- lega verið barrskógar á þessum slóðum á myndunartimanum fyrir 2,5 til einni milljón árum. Steingervingar i islenzk- um kvarterlögum Yngsta timabil jarðsögunnar nefnist kvarter og er það talið hefjast fyrir um það bil 3,3 milljón árum. Timabilið skiptist I tvö mjög mislanga tima, Isöld og nútima, en nútimi er talinn byrja fyrir 10.000 árum. Þessi skipting er a.ð mörgu leyti hentug en hinu er ekki að neita, að margir álita, að isöld rfki i rauninni ennþá og er þeim sjálfsagt nokkur vorkunn. Sunnudagur 21. desember 1975. A isöld voru miklar sveiflur I loftslagi og skiptust á skeið með helköldu loftslagi — jökulskeið — og svonefnd hlýskeið með lofts- lagi svipuðu þvi sem nú er. Lofts- lagssveiflur þessar hafa markað greinileg spor i jarðlög Isaldar, gosberg, sem setlög, en saga veðurfars og þróun lifsins siðustu ármilljónir er skráð I þessar jarð- lagamyndanir, einkum setlögin. A jökulskeiðum breiddust jökl- ar yfirstör svæði, sem núeru auð, og jökulskildir huldu landið. Ekki er vist, að ísland hafi nokkurn tima verið allt undir jökli. Hitt er liklegra að smá svæði, einkum i fjöllum á Norðurlandi, hafi verið islaus. Yfirleitt er heldur auðvelt að þekkja í sundur jarðmyndanir frá isöld og nútima. Jarðlög frá isöld bera þess venjulega merki, að jökull hafi farið yfir þau, annað hvort á meðan þau voru að mynd- asteðaþá siðar. Þá er og gerlegt að þekkja isaldarlög frá jarðlög- um blágrýtismyndunarinnar, þar sem loftslag á myndunartima þeirra var mjög á annan veg. Að vísu runnu hraun i hlýskeiðum og vissulega likjast sum þeirra hraunlögum frá tertier, en á ijökulskeiðunum hlóðust einnig upp mörg móbergsfjöll, aðallega við gos undir jökli. Móbergsfjöllin eru fyrst og fremst mynduð á is- öld og heldur er litið um móberg I eldri og yngri jarðmyndunum. Þó hefur fundizt tertiert móberg, t.d. I'Mókollsdal I Strandasýslu, þar sem hraunkvika hefur komið upp i vatn, sennilega I stórri öskju, fyrir meira en 7 milljón árum. Einnig má benda á það, að mó- berg er nú byrjað að myndast i Surtsey, sem hlóðstuppisjófyrir um það bil 10 árum. Setlög frá isöld eru af ólíkum uppruna. Ár- og vatnaset ásamt sjávarseti er varðveitt frá hlý- skeiðunum, jökulárset frá lokum jökulskeiða og jökulruðningur frá sjálfum jökulákeiðunum. 1 jökul- ruðningi er venjulega nokkuð um jökulnUið grjót og lagskiptingin oftast ógreinileg, enda ægir þar öllu saman. Slikúr ruðningur hvflir oft á jökulrispuðu undir- lagi. Isaldarset, hverju nafni sem það kann að nefnast, er yfirleitt samanlimt og orðið að föstu bergi: leir- og sandsteini, völu- bergi eða jökulbergi. Setlög frá isöld eru betur varð- veitt hér á landi en viða annars staðar, þar sem hraun hafa runn- ið yfir þau og verndað fyrir sliti og eyðingu. Jarðlög frá nútima eru með ýmsu móti: hraunlög, öskulög, ár- og vatnaset ásamt sjávarseti. Það sem fyrst og fremst einkenn- ir lögin er að jökull hefur ekki farið yfir þau og yfirleitt eru set- Iög frá nútima litt samanlimd og ekki tiltakanlega hörð. Löngum var álitið, að jökul- skeiðin hefðu verið 4 eða 5, en nýrri rannsóknir benda til þess, aðþau hafi verið mun fleiri. Sum- ir nefna töluna 10, en aðrir telja þau jafnvel hafa verið 20 til 30, þ.e. allt að þvi eitt á 100.000 ára fresti. Jökulskeiðin hafa verið nokkuð mislöng og sama máli gegnir um hlýskeiðin. Siðasta MÁL OG MENNING — HEIMSKRINGLA Utdauðar skeljar, OYRTODARIA ANGUSTA, úr Tíörneslögunum.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.