Fréttablaðið - 07.03.2008, Qupperneq 66

30 7. mars 2008 FÖSTUDAGUR
UMRÆÐAN
Fiðrildavikan
Það var að næturlagi sem árásarmennirnir komu. Ég var sofandi og ein í húsinu.
Þeir voru fimm. Þeir réðust inn og rifu mig
úr fötunum. Þeir stungu mig með sveðju í
höfuðið og ofarlega í handleggina á meðan
þeir héldu höfðinu á mér aftur. Ég öskraði
allan tímann á meðan þeir nauðguðu mér –
allir fimm, hver á eftir öðrum. Á meðan einn
nauðgaði mér sagði annar: taktu hann út svo
ég geti tekið hana! Þeir börðu með spýtu í
hendina á mér sem er núna stórskemmd. Sársaukinn
var skelfilegur. Þegar þeir fóru skreið ég út úr hús-
inu. Þeir kveiktu í húsum í þorpinu og svo kveiktu
þeir í mínu. Nauðgunin orsakaði að ég rifnaði illa,
fékk svæsna ígerð og lyktin af mér var hræðileg.“
Svona hljómar frásögn Kibakuli, sem er 70 ára
kongósk kona frá Kanya Batundu í norðaustur Lýð-
veldinu Kongó. Reynsla hennar er því miður dæmi-
gerð fyrir stúlkur og konur þar í landi en segja má
að þar sé líkami kvenna sá vígvöllur sem barist er á.
Fiðrildasöfnunin er umfangsmesta fjáröflun sem
UNIFEM á Íslandi hefur skipulagt en hún er í þágu
kvenna og stúlkna á stríðshrjáðum svæðum í Líberíu,
Kongó og Súdan.
Konurnar sjálfar skilgreina þörfina
Stærstur hluti fórnarlamba í stríði í dag eru óbreyttir
borgarar, aðallega konur og börn. Þó svo að friður
hafi komist á í Líberíu árið 2003 og lýðræðislegar
kosningar farið fram, þá er kynbundið ofbeldi ennþá
algengasti glæpurinn í landinu. Í Súdan verða konur
og stúlkur fyrir gríðarlegu kynferðisofbeldi, bæði á
„gleymdum“ stríðssvæðum í suðri sem og í Darfúr-
héraði, þar sem þjóðernishreinsanir eiga sér stað.
Konurnar í Kongó, Líberíu og Súdan upplifa stríðs -
ástand hvort sem átök eiga sér stað milli stríðandi
fylkinga sem stendur eða ekki því enn fara blóðugir
bardagar fram á líkömum þeirra.
Það fjármagn sem safnast í Fiðrildavikunni rennur
í Styrktarsjóð UNIFEM til afnáms ofbeldis
gegn konum og þaðan til kvenna og stúlkna í
Súdan, Líberíu og Kongó. Styrktarsjóðurinn
starfar samkvæmt þeirri hugmyndafræði að
finna lausn við því sem konurnar sjálfar skil-
greina sem vandamál – því þær þekkja sín
samfélög best. Þess vegna svarar Styrktar-
sjóðurinn þörf kvenna, en ákveður ekki fyrir
þær hver verkefnin eigi að vera.
Mikill skortur á fjármagni
Styrktarsjóðurinn er eini sjóður sinnar teg-
undar í heiminum og byggist á frjálsum
framlögum. Úthlutað er úr sjóðnum í
kringum 25. nóvember ár hvert en þá er alþjóðlegur
baráttudagur gegn kynbundu ofbeldi. Í fyrra bárust
sjóðnum 512 umsóknir frá 115 löndum, metnar á 105
milljónir Bandaríkjadala. Aðeins var hægt að
styrkja 6% umsókna, eða 29 verkefni í 36 löndum,
fyrir 5 milljónir Bandaríkjadala. Það er því ljóst að
þörfin er gríðarleg en skortur á fjármagni mikill.
Fiðrildið er tákn fyrir umbreytingar í átt til frelsis.
Fiðrildaáhrifin vísa í þá kenningu að vængjasláttur
örsmárra fiðrilda í einum heimshluta geti haft
gríðarleg áhrif á veðurkerfi hinum megin á
hnettinum. Í því samhengi biður UNIFEM almenn-
ing að hafa fiðrildaáhrif því líkt og vængjasláttur
fiðrilda getur framlag Íslendinga haft mikilvæg
áhrif í þágu þeirra kvenna og stúlkna sem UNIFEM
starfar fyrir. Ef við Íslendingar tökum höndum
saman geta fiðrildaáhrif frá Íslandi veitt þessum
konum og stúlkum í Líberíu, Súdan og Lýðveldinu
Kongó byr undir báða vængi. Markmiðið er að þær
fái að fljúga á eigin forsendum. Ónafngreind
kongósk kona sagði í viðtali við Christian Science
Monitor í apríl í fyrra: „Við, kongóskar konur, erum
að gera það sem við getum til að hjálpa hverri ann-
arri... Okkur hefur lengi fundist við vanræktar – en
við vonum að þessi tilfinning eigi eftir að hverfa
einn daginn.“
Vilt þú hafa fiðrildaáhrif?
Höfundur er talskona Fiðrildavikunnar.
UMRÆÐAN
Leikskólamál
Flestir foreldrar ungra barna þekkja þann vanda
sem skapast þegar þarf að
brúa bilið frá því fæðingar-
orlofi sleppir þar til barnið
fær inni á leikskóla. Fyrir
síðustu kosningar í borginni
höfðu allir flokkar í borginni uppi
stór orð um að brúa þetta bil með
því að hraða uppbyggingu leikskól-
anna og taka inn yngri börn. Þar
spöruðu sjálfstæðismenn og nýr
borgarstjóri ekki stóru orðin. Nú
hafa þessir flokkar samþykkt fram-
tíðarsýn sína fyrir Reykjavíkur-
borg næstu 3 árin. Í stað þess að
láta verkin tala eins og þeim sjálf-
um hefur verið svo tíðrætt um, eru
uppbyggingaáform leikskólanna
aðeins upp á þrjá nýja leikskóla auk
örfárra sem á að stækka.
Þetta er dropi í hafið miðað við
þá miklu þörf sem er fyrir fjölgun
dagvistaúrræða fyrir ung börn í
Reykjavík.
Til að bregðast við þessum veru-
leika bregst svo nýr meirihluti við
með því að fara í sögusafn gamalla
og úreltra hugmynda og draga fram
illa endurnýjaða hugmynd um
heimgreiðslur fyrir foreldra barna
sem eru á biðlista eftir leikskóla-
plássi, eða svokallaða „mömmu-
gildru“. Veruleikinn er hins vegar
sá að foreldrar bíða eftir þjónustu
frá leikskólum eða dagmæðrum en
ekki skaðabótum. Það er svo átak-
anlegt að heyra að með hverju
barni er fyrirhugað að fylgi um tíu
þúsund krónur fyrir mánuðinn,
sem enginn getur nýtt sér og barni
sínu til framfærslu.
Reynsla annarra Norðurlanda
sýnir að eingöngu mæður
nýta sér heimgreiðslur.
Ástæðan er einföld. Hag-
fræði heimilisins er
þannig að sá sem hefur
hærri tekjur fer fyrr út að
vinna, sér í lagi þegar
annað foreldrið kemst
ekki til vinnu vegna skorts
á dagvistunarúrræðum.
Kynbundinn launamunur
hallar á konur og því eru það nán-
ast eingöngu konur sem verða eftir
heima með barnið.
Í stað þess að nýr meirihluti nýti
þessa fjármuni í að hraða uppbygg-
ingu leikskóla og styðja enn frekar
við önnur dagvistunarúrræði – er
mömmugildran fest í sessi og þeir
leyfa sér að halda því fram að um
val foreldra sé að ræða.
Öll þessi aðgerð er á skjön við
markmið mannréttindastefnu
borgar innar, svo og markmið nýrra
jafnréttislaga. Aðgerðin ýtir undir
að kynin fari aftur í gömul og úrelt
kynjahlutverk á heimilum vinna
ekki að lausn vandans heldur neyðir
okkur aftur til fornaldar. Allt þvert
á markmið feðraorlofs sem snýst
um að gera körlum kleift að bera
jafna ábyrgð á börnum sínum á við
konur og að jafna aðstöðu kynjanna
á atvinnumarkaði. Feðraorlofið
hefur skilað miklum árangri en
heimgreiðslur munu færa okkur
aftur á bak í baráttunni.
Því biðla ég til nýs meirihluta að
skila þessari afleitu hugmynd aftur
á sögusafnið þaðan sem hún er sótt
og taka til hendinni og byggja upp
fleiri leikskóla í stað þess að rífa
niður það jákvæða sem tekist hefur
í jafnréttismálum.
Höfundur er fulltrúi Samfylkingar-
innar í leikskólaráði.
UMRÆÐAN
Utanríkis- og öryggismál
Í fyrri hluta þessarar greinar sem birtist í Fréttablaðinu í gær var
fjallað um nauðsyn vandaðra vinnu-
bragða í síbreytilegum heimi í
mótun utanríkisstefnu, um breyt-
ingar í alþjóðamálum er varða
Ísland sérstaklega og breytingar í
alþjóðamálum almennt.
Umræða um íslensk utanríkis- og
öryggismál
Eftir að hilla tók undir lok sjálf-
stæðisbaráttunnar á fyrri hluta síð-
ustu aldar mótuðust íslensk utan-
ríkismál af hugmyndafræðilegum
straumum í alþjóðamálum og frá
lokum fjórða áratugarins einkum
af kalda stríðinu líkt og utanríkis-
mál annarra norrænna þjóða.
Þjóðin skiptist í fylkingar í afstöðu
sinni sem hafði veruleg áhrif á
fram þróun stjórnmála í landinu.
Bera íslensk stjórnmál enn svip af
þeim átökum og stjórnmálaumræð-
an sjálf að nokkru leyti einnig.
Að mínu mati er umræða og
umfjöllun um íslensk utanríkis-
mál enn að verulegu leyti í gömlu
fari og mjög ófullnægjandi. Fræði-
leg umræða um alþjóðamál til
glöggvunar á álitaefnum um stöðu
mála og stefnu er sömuleiðis ófull-
nægjandi. Stefna undanfarinna
ríkisstjórna hefur að mestu verið
endur tekning gamalla grund vallar-
hugmynda sem til urðu við allt
aðrar aðstæður en nú ríkja í heim-
inum og áberandi tregða er á að
brydda upp á nýjum hugmyndum
eða jafnvel taka knýjandi álitaefni
til umræðu. Þá er áberandi veru-
leg vanþekking á þeirri hlið utan-
ríkismálanna er snýr að innri
öryggismálum landsins og sam-
hæfingu skortir í mótun utanríkis-
stefnu landsins við utanríkis- og
varnarmálastefnu nágrannaríkja
og bandalagsþjóða. Valkostir
Íslendinga í öryggismálum í
núverandi stöðu eru allavega mjög
óljósir. Þetta veldur því að utan-
ríkisstefnan sýnist ómarkviss og
því ekki trúverðug út á við.
Umræða á Alþingi Íslendinga ber
þessi sömu veikleika merki. Þá
hefur utanríkisráðuneytið unnið
fyrir lokuðum dyrum að
stefnumótun á þessu sviði
og nýtur takmarkaðs
aðhalds af upplýstri
umræðu og rannsóknum
varðandi stefnumótun í
veigamiklum utanríkis-
málum. Slíkt er óæski-
legt, sérstaklega með til-
liti til þeirrar miklu
óvissu sem nú ríkir á
þessu sviði hvað varðar
framtíðarstöðu og hags-
muni Íslands og þeirra
miklu breytinga á hnatt-
ræna vísu sem hafa orðið
og fyrirsjáanlegar eru. Það breytir
ekki því að utanríkisráðuneytið
hefur á að skipa mjög hæfu og
reyndu starfsfólki sem hefði mikið
til málanna að leggja ef umræða
um utanríkismál væri opnari.
Reyndar eru margir okkar reynd-
ustu sendiherra mikils metnir mál-
flytjendur á alþjóðavettvangi.
Í seinni tíð hefur mátt greina
vilja ráðherra til alvarlegrar
umræðu um utanríkismál sem þó
hefur ekki megnað að vekja upp
almenna, faglega umræðu af ástæð-
um sem fyrr hefur verið drepið á.
Rannsóknarstofnanir á sviði utan-
ríkis- og alþjóðamála
Víða erlendis og trúlega alls staðar
á vesturlöndum starfa rannsóknar-
stofnanir sem sérhæfa sig í alþjóða-
málum og þróun þeirra, með tilliti
til hagsmuna viðkomandi ríkja, og
við greiningu á breytingum í
alþjóðamálum sem viðkomandi ríki
þurfa að bregðast við.
Við Háskóla Íslands starfar
Alþjóðamálastofnun sem heyrir
undir Háskólaráð. Stofnunin var
sett á laggirnar árið 1990. Yfir
stofnuninni er 11 manna stjórn sem
í sitja fjórir dósentar frá Háskóla
Íslands, fjórir erlendir fræðimenn
auk fulltrúa utanríkisráðuneytis,
Samtaka atvinnulífsins og Samtaka
iðnaðarins. Stofnunin hefur á að
skipa tveimur fastráðnum starfs-
mönnum.
Stofnunin hefur unnið ágætis
starf á sínu sviði en fær aðeins
rúmlega einnar milljónar króna
framlag á fjárlögum og heildar-
tekjur stofnunarinnar með sér-
tekjum á árinu 2008 til að standa
undir starfseminni eru um tólf
milljónir króna.
Sem dæmi um erlendar rann-
sóknarstofnanir á sviði
utanríkismála má m.a.
nefna, Utenrikespolitisk
Institut (UI) í Svíþjóð,
stofnuð 1938, Norsk Uten-
rikespolitisk Institutt
(NUPI), stofnuð 1958. Þá
hafa Danir og Finnar
nýlega komið á fót slíkum
stofnunum eða árið 2003
og 2007 en það eru Dansk
Institut for Internationale
Studier (DIIA) og Finnish
Institute of International
Affairs (FIIA). Sem dæmi
um fjölda starfsmanna hafði NUPI
á að skipa 63 starfsmönnum árið
2006 og UI um 21 starfsmanni sama
ár, en starfsmönnum fækkaði á
árinu þar sem hluti starfseminnar
hafði verið færður til stofnunar
Önnu Lindh, sem sér um alla bóka-
safnsstarfsemi stofnunarinnar. Þá
var rekstrarkostnaður NUPI um 54
m. norskar krónur og UI um 41 m.
sænskra króna árið 2006, þar af var
um 33-40% greitt af hinu opinbera.
Það er ekki tilviljun að Danir og
Finnar skuli nýlega hafa komið
þessum stofnunum á fót en endur-
speglar fyrst og fremst nýjan skiln-
ing þjóðanna á mikilvægi þessa
málaflokks.
Á alþjóðavísu starfa fjölmargar
stofnanir á sama sviði og er Inter-
national Institute of Strategic
Studies á Bretlandi (IISS) trúlega
ein þekktust þeirra. Enn fremur
má nefna Council on Foreign
Relations í Bandaríkjunum sem
stofnuð var 1921.
Stofnun Rannsóknarstofnunar um
utanríkis- og öryggismál
Ég er þeirrar skoðunar að afar
brýnt sé að Íslendingar komi sér
upp öflugri og sjálfstæðri sérfræði-
stofnun til rannsókna og ráðgjafar
á sviði utanríkis- og öryggismála
sem sé hafin yfir flokkadrætti og
viðjar gamalla tíma og sé bær að
halda uppi og örva faglega umræðu
um þennan mikilvæga málaflokk.
Fyrir þjóð sem sækist eftir sæti í
Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna
ætti tilvera slíkrar stofnunar að
vera forsenda þess að þjóðin geti
rækt það hlutverk sómasamlega af
hendi, ef ekki forsenda þess að
umsóknin verði tekin alvarlega.
Fyrir sjálfstæða þjóð á miklum
breytinga- og óvissutímum er slík
stofnun lífsnauðsynleg.
Ekkert er því til fyrirstöðu, að sú
starfsemi Alþjóðamálastofnunar
við HÍ, sem ekki tengist markmið-
um háskólans sem kennslustofnun-
ar, flytjist yfir til nýrrar stofnunar
sem komið yrði á fót í þessu skyni.
Þá væri sjálfsagt að tryggja sam-
starf hinnar nýju stofnunar við
starfsemi Varnarmálastofnunar
sem samkvæmt frumvarpi til varn-
armálalaga verður sett á fót fyrir
lok þings í vor og tekur m.a. við
starfi Ratsjárstofnunar. Meðal
verkefna hinnar nýju Varnarmála-
stofnunar verður ráðgjöf til utan-
ríkisráðuneytisins varðandi stefnu-
mótun og hættumat á sviði
varnarmála. Það gæti m.a. falið í
sér, fyrir utan það að framkvæma
áhættumat á íslensku yfirráða-
svæði, að framkvæma slíkt mat á
starfsstöðvum íslenskra ríkisborg-
ara um víða veröld og greina sjálf-
stætt stjórnmálaþróun þar til að
þjóna íslenskum almanna- og
atvinnulífshagsmunum. Síðara við-
fangsefnið væri tilvalið verkefni
nýrrar stofnunar sem gæti selt
slíka þjónustu til hins opinbera eða
fyrirtækja með starfsstöðvar í fjar-
lægum löndum.
Grundvallaratriði við uppbygg-
ingu slíkrar stofnunar er að faglegt
og stjórnunarlegt sjálfstæði henn-
ar verði tryggt, jafnframt því að
Alþingi, ráðuneyti, háskólar og
samtök atvinnulífs og stærri fyrir-
tæki fái notið góðs af starfsemi
hennar og gætu falið henni verk-
efni eða leitað álits hennar eftir
þörfum.
Slík stofnun ætti að sjálfsögðu
að kappkosta að byggja upp alþjóð-
legt tengslanet við stofnanir á
sama sviði en jafnframt sérstak-
lega að beina kröftum sínum að
málefnum er varða séríslensk
utanríkismál með hliðsjón af sér-
stöðu Íslands.
Markmið stofnunarinnar, skipu-
lag og verksvið yrðu að vera vand-
lega skilgreind í stofnsamningi.
Verkefni stofnunarinnar yrðu rann-
sóknir, útgáfu- og fræðslustarfsemi
sem almenningur hefði aðgang að
jafnframt því sem stofnunin veitti
ráðgjöf eftir því sem til hennar yrði
leitað á hinum margvíslegustu svið-
um alþjóða- og utanríkismála.
Stjórn hennar yrði skipuð faglega
bærum einstaklingum á sviði utan-
ríkis- og alþjóðamála, og þess vegna
að hluta til þekktum erlendum sér-
fræðingum, en jafnframt hefði hún
sérstaka rekstrarstjórn. Æskilegt
væri að skipan í stjórn væri háð
ítarlegu hæfnismati og í höndum
óháðs aðila, t.d. fulltrúa háskóla-
samfélagsins eða annarra sam-
bærilegra aðila.
Stofnunin ætti auðveldlega að
geta nýtt sér reynslu okkar reynd-
ustu sendiherra í störfum sínum
sem og margra reyndra fræði-
manna innan háskólasamfélagsins.
Sjálfstæði stofnunarinnar er aug-
ljóslega háð fjármögnun hennar og
skipulagi. Að mínu mati kæmi vel
til greina að stofnunin yrði fjár-
mögnuð sameiginlega af ríkissjóði,
Samtökum atvinnulífsins, fyrir-
tækjum og einstaklingum, þó
þannig að ríkið væri í minnihluta.
Sjálfsagt er að leita fyrirmynda
erlendis hvað varðar fjármögnun
sambærilegra stofnana.
Stærð stofnunarinnar gæti í byrj-
un miðast við um 15-20 stöðugildi
með tilheyrandi kostnaði. Sam-
kvæmt því mætti gróflega áætla að
kostnaður við rekstur stofnunar-
innar gæti orðið um 150-250 m.kr. á
ári fyrstu árin auk stofnkostnaðar.
Með tilkomu slíkrar stofnunar
væru Íslendingar í stakk búnir til
að takast á við krefjandi úrlausnar-
efni á sviði utanríkis- og öryggis-
mála á komandi árum. Grundvöllur
myndi skapast til faglegrar umræðu
um slík málefni og þar með yrði
Íslendingum kleift að taka yfirveg-
aðar ákvarðanir um einn mikilvæg-
asta þátt íslenskra stjórnmála til
framtíðarheilla fyrir land og þjóð.
Höfundur er viðskiptafræðingur
og m.a. fyrrverandi forstjóri
Norræna verkefnaútflutnings-
sjóðsins, NOPEF, í Helsinki.
Stofnun Rannsóknarstofnunar um utanríkis- og öryggismál II
ÞORSTEINN
ÓLAFSSON
Stærð stofnunarinnar gæti í
byrjun miðast við um 15-20
stöðugildi með tilheyrandi
kostnaði. Samkvæmt því mætti
gróflega áætla að kostnaður
við rekstur stofnunarinnar
gæti orðið um 150-250 m.kr. á
ári fyrstu árin auk stofnkostn-
aðar.
BRYNDÍS ÍSFOLD
HLÖÐVERSDÓTTIR
Mömmugildra
HRUND GUNN-
STEINSDÓTTIR
Vilt þú hafa fiðrildaáhrif?