Fréttablaðið - 08.03.2008, Blaðsíða 78

38 8. mars 2008 LAUGARDAGUR
Þ
egar gestur að vestan
stígur út úr flugstöð-
inni í Jerevan og lítur
í kring um sig er eitt
það fyrsta sem kemur
honum í hug: hér lifa
Sovétríkin, þótt meira en 16 ár séu
frá því þau liðu undir lok. Moln-
andi steypa, gamlar Lödur og Volg-
ur. Einkennisbúningar lögreglu og
landamæravarða eru óbreyttir frá
sovéttímanum, burtséð frá því að í
stað hamars og sigðar er komið
skjaldarmerki armenska lýðveld-
isins. Á leiðinni frá flugvellinum
inn í borgina má sjá fátækleg
híbýli heimamanna – óbreytt frá
sovét tímanum – en líka teikn um
nýja tíma: raðir af spilavítum með
skærblikkandi neonljósum.
Armenar erlendis fjárfesta
Hér og þar sjást líka hálfbyggð ný
hús. Við eftirgrennslan fæst sú
skýring að Armenar búsettir
erlendis – sem eru mun fleiri en
íbúar Armeníu sjálfrar – séu marg-
ir hverjir að byggja sér í áföngum
hús á ættjörðinni til að verja þar
sumarfríum. Þegar nánar er að
gáð kemur í ljós að þessi litla þjóð
í suðurhlíðum Kákasusfjalla væri
algerlega á vonarvöl ef ekki bær-
ist fé frá díasporunni, það er fólki
af armenskum uppruna sem gerir
það gott í öðrum löndum, ekki sízt
Bandaríkjunum, Frakklandi og
Rússlandi. Megnið af erlendum
fjárfestingum í landinu koma líka
frá díasporu-Armenum. Þær eru
fyrst og fremst í byggingastarf-
semi, sem jafnframt er sú starf-
semi sem heldur uppi þeim hag-
vexti sem nú mælist í Armeníu.
Þessar fjárfestingar og efnahags-
vöxtur sem þeim fylgja takmark-
ast nær einvörðungu við höfuð-
borgina, þar sem meira en þriðji
hver landsmaður býr.
Fátækt og framtaksskortur
Það þarf ekki að fara langt út fyrir
borgina til að sjá staðfestingu á
þessu. Fátæktin og úrræðaleysið
blasir við. Í þorpum og bæjum á
landsbyggðinni virðist þriðja hvert
hús standa autt og þau sem í er
búið í líta ekki mikið betur út.
Ástand vega er mjög misjafnt.
Meðfram vegum og götum liggja
ljótar gasleiðslur ofanjarðar (að
sögn heimamanns eru þær lagðar
þannig til að torvelda stuld úr
þeim). Í kring um vegi má líka sjá
að það tíðkast greinilega að demba
þar heilu vörubílshlössunum af
drasli. Brunnin bílhræ eru á stangli
í vegköntum.
Í skólum, sem greinarhöfundur
kom í til að skoða kjörstaði sem
var verið að innrétta vegna for-
setakosninganna 19. febrúar, er
algjör undantekning að sjá að
nokkru sé haldið við. Þar sem gólf-
efni er ónýtt er dembt teppis-
ræksni yfir hættulegustu blettina.
Þótt gluggar séu ónýtir er ekki
gert við þá. Jafnvel í nýlegum
skólabyggingum er ekki hægt að
fara á salerni, þar sem það er
aldrei gert við það eftir að það
hefur bilað einu sinni. Þess í stað
er notast við kamra úti í garði (sem
eru bara steypuplata með gati í).
Rafmagnsleiðslur hanga berar
niður úr loftum og milli herbergja.
Engin kynding virkar, þótt ofnar
séu í skólastofunum. Þannig mætti
áfram telja. Aftur á móti eiga allir
nýjustu gerð af farsíma.
Allt ber þetta merki arfleifðar
hins kommúníska áætlanabúskap-
ar og sovézka kúgunarkerfis. Fólk
er skeytingarlaust um það sem afl-
aga fer í kring um það. Enginn
tekur ábyrgð á neinu eins og við-
haldi opinberra bygginga. Enginn
sýnir frumkvæði, enda var það
barið úr fólki allan hinn sjötíu ára
valdatíma sovétkommúnismans.
Að margar fjölskyldur hafa lífs-
viðurværi af fjársendingum frá
skyld- eða tengdafólki í útlöndum
ýtir heldur ekki undir sjálfsbjarg-
ar-frumkvæði.
Efnahagshrun við sjálfstæði
Ólíkt grannlýðveldinu í austri,
hinu gas- og olíuríka Aserbaídsjan,
er mjög lítið um náttúruauðlindir í
Armeníu. Sá iðnaður sem byggður
hafði verið upp í landinu á sovétt-
ímanum hrundi allur eftir fall Sov-
étríkjanna. Þess má sjá skýr merki
þegar ekið er um landið – yfirgefið
og niðurnítt iðnaðarhúsnæði blasir
víða við sem stingandi lýti í lands-
laginu. Í norðurhluta landsins
bættist það við að árið 1988 gekk
þar yfir mikill jarðskjálfti, sem
banaði tugþúsundum og lagði hús
hátt í hálfrar milljónar manna
manna í rúst. Fleiri minni skjálftar
hafa orðið síðan sem sumir hafa
valdið tjóni. Stríðið sem Armenar
háðu við Asera um Fjalla-Kara-
bakh 1992-1994 tók líka mikinn
toll, um leið og efnahagslíf lands-
ins var að reyna að koma undir sig
fótunum á ný eftir hrun sovétkerf-
isins. Landsframleiðsla Armeníu
dróst saman um 60 prósent á milli
áranna 1989 og 1992-3. Þjóðar-
gjaldmiðillinn, dram, varð óða-
verðbólgu að bráð fyrstu misserin
eftir að hann var innleiddur í stað
rúblunnar árið 1993.
Frá því vopnahlé var gert árið
1994 og meira jafnvægi komst á í
kjölfar víðtækra umbóta á efna-
hagskerfinu hefur hagvöxtur
verið nokkuð stöðugur. Hinum
efnahagslegu framförum er þó
eins og fyrr segir mjög misskipt
milli landshluta. Enn er atvinnu-
leysi gríðarlegt í sumum héruð-
um. Þetta hefur valdið því að
hundruð þúsunda Armena hafa
yfirgefið landið til að freista
gæfunnar annars staðar. Þannig
er það viðurkennt að hin opinbera
tala yfir íbúa landsins, um þrjár
milljónir, sé mun hærri en raunin
er.
Þar sem Armenía býr yfir fögru
fjalladalalandslagi, heitum sumr-
um, merkri og fornri sögu og
menningu mætti ætla að ferða-
mennska gæti orðið efnahagnum
lyftistöng. Vegna hinna lélegu inn-
viða er þó eflaust allnokkuð í land
að raunhæft sé að víkka mikið út
þann hóp sem sækir þangað sem
ferðamenn. Enn sem komið er eru
það fyrst og fremst díasporu-
Armenar og fólk frá Sovétríkjun-
um fyrrverandi, sem kann að meta
að heimamenn kunna rússnesku.
Spilling og brokkgengt lýðræði
Í skýrslu Transparency Inter-
national í fyrra var Armenía í 99.
sæti af 179 á listanum yfir spill-
ingu í ríkjum heims. Þá var
Armenía í 83. sæti á lífskjaralista
Sameinuðu þjóðanna, en Ísland er
efst á þeim lista.
Í Armeníu „er gríðarlega spillt
stjórnmálaforysta, dómstólar eru
ekki frjálsir, fjölmiðlar ekki held-
ur og kosningar eru álíka frjálsar
og þær voru á sovéttímanum.“
Þetta er haft eftir talsmanni mann-
réttindasamtaka í Armeníu (sem
rekin eru fyrir fá frá Evrópusam-
bandinu) í nýjasta hefti þýzka
vikuritsins Der Spiegel.
Í bráðabirgðamati kosningaeft-
irlits ÖSE á framkvæmd forseta-
kosninganna 19. febrúar segir þó
að þær hafi farið fram „að mestu í
samræmi við reglur og viðmið
ÖSE og Evrópuráðsins“. Stjórn-
völd hefðu sýnt trúverðugri við-
leitni til að láta kosningarnar fara
vel fram en áður.
Sjálfur varð greinarhöfundur
heldur ekki var við augljós kosn-
ingasvik, nema ef vera skyldi að
tilkynnt úrslit frá einum kjörstað í
því umdæmi sem hann tók þátt í
að sinna kosningaeftirliti í virtust
grunsamleg. Þar voru öll atkvæði
sögð hafa verið greidd Serzh Sark-
isian, frambjóðanda valdhafa. Í
öllum öðrum kjördeildum umdæm-
isins voru að minnsta kosti ein-
hver atkvæði á stangli greidd ein-
hverjum hinna átta
frambjóðendanna. Maður heyrði
hins vegar sögur af ýmiss konar
aðferðum sem beitt var til að sjá
til þess að téður Sarkisian fengi
örugglega hreinan meirihluta
strax svo að ekki þyrfti að koma
til annarrar umferðar forseta-
kosninganna. Þannig komu í
sumum kjördeildum fleiri atkvæði
upp úr kjörkassanum en voru á
kjörskrá, annars staðar sá gengi
ungra manna um að ógna fólki til
að „kjósa rétt“ eða þá að heilu
rútufarmarnir af fólki fékk bein-
harða peninga fyrir að kjósa. Þá
kvað öllum hernum og jafnvel
öðrum opinberum starfsmönnum
hafa verið skipað að „kjósa rétt“.
Helzta umkvörtunarefnið í
bráðabirgðaskýrslu kosningaeft-
irlits ÖSE var að stjórnvöld yrðu
að vinna markvisst í því að vinna
gegn vantrú almennra kjósenda á
kosningaferlinu. Þetta urðu kosn-
ingaeftirlitsmenn greinilega varir
við. Almenningur gerir ráð fyrir
því að þeir sem halda um stjórn-
taumana svindli til að tryggja sér
völdin áfram. Þannig sé þetta bara
og því fáist ekki breytt.
Sýður upp úr
Í ljósi þessa útbreidda uppgjafar-
viðhorfs kom það því nokkuð á
óvart með hve herskáum hætti
stuðningsmenn þess frambjóð-
anda sem næstflest atkvæði hlaut
mótmælti úrslitunum. Í tíu daga
samfleytt eftir kjördag tóku þús-
undir þátt í mótmælafundum í
Jerevan til að taka undir kröfu
Levon Ter-Petrosians um að úrslit-
in yrðu ógilt og kosningarnar end-
urteknar. Reyndar neituðu allir
frambjóðendur stjórnarandstöð-
unnar að viðurkenna hin opinberu
úrslit og kærðu þau. Síðastliðinn
laugardag sauð uppúr. Fráfarandi
forseti, Robert Kocharian, lýsti
um mánaðamótin yfir tuttugu
daga neyðarástandi með ritskoðun
fjölmiðla og banni við fjöldafund-
um. Í krafti neyðarástandslaganna
lét óeirðalögregla og herlið til
skarar skríða gegn mannfjöldan-
um sem hélt áfram mótmælum að
hvatningu Ter-Petrosians. Átta
mótmælendur létu lífið fyrir
byssukúlum lögreglu og hundruð
manna særðist af völdum táragass
og barsmíða.
Þess er nú vænzt að spenna
verði viðvarandi næstu vikurnar
en þó muni ekki koma til frekara
ofbeldis á götum úti. Að minnsta
kosti fram til 9. apríl, en þá á Sark-
isian að sverja embættiseið sem
nýr forseti.
Langur skuggi sovétkúgunar
GÖTUMYND FRÁ JEREVAN Margt minnir á sovéttímann, ekki sízt bílakosturinn. Yfir gnæfir kosningaauglýsing Serzh Sarkisians, frambjóðanda valdhafa. MYND/AUÐUNN ARNÓRSSON
FORN KIRKJA Kristni barst til Armeníu
strax á fyrstu öld og var gerð að ríkistrú
árið 301. Víða í landinu er að finna
fornar kirkjur eins og þessa í bænum
Ashtarak.
FJALLIÐ HELGA Ararat er Armenum helg vé. Það blasir við frá Jerevan en er nú innan
Tyrklands.
Armenía er landlukt land í sunn-
anverðum Kákasusfjöllum og á
landamæri að Tyrklandi, Georgíu,
Aserbaídsjan og Íran. Armenía
nútímans er aðeins brot af Armeníu
hinni fornu, sem nú er að mestu
innan landamæra Tyrklands. Síðan
árið 1994 halda Armenar héraðinu
Fjalla-Karabakh hernumdu, en þar
búa nær eingöngu Armenar þótt það
tilheyri Aserbaídsjan.
Flatarmál: 29.743 km2
Íbúar: 3.026.000
Höfðborg: Jerevan
Opinber tunga: Armenska (skrif-
uð með eigin letri sem var búið til
árið 405)
Trú: Armenska postulakirkjan
(kristin ríkistrú síðan árið 301)
Sjálfstætt lýðveldi 1918-1920,
sovétlýðveldi 1920-1991, lýsti aftur
yfir sjálfstæði 21. september 1991.
VLF á mann: 1.060 USD (2004)
/ kaupmáttarjafnað 5.700 USD
(2006)
Hagvöxtur: 13,4% (2006)
Hlutfall íbúa undir fátæktarmörk-
um: 34,6% (2004)
RÚSSLAND
SVARTA-
HAF
ASERBAÍDSJAN
TYRKLAND
GEORGÍA
KASPÍAHAF
ÍRAN
ARMENÍA
Jerevan
GRUNNUPPLÝSINGAR
Allt ber þetta merki arfleifðar
hins kommúníska áætlanabú-
skapar og sovézka kúgunarkerfis
Armenía er eitt þriggja
fyrrverandi Sovétlýð-
velda á Kákasussvæð-
inu milli Svartahafs
og Kaspíahafs. Auðunn
Arnórsson heimsótti
landið og komst að því
að þessi merka menn-
ingarþjóð á erfiðan
djöful að draga sem er
arfleifð sjötíu ára sovét-
stjórnar.