Morgunblaðið - 09.07.2006, Blaðsíða 26

O
rka af öllu tagi er mál
málanna í heiminum
um þessar mundir,
einkum olía og gas,
en ekki alveg sama
hvernig hún er feng-
in, til að mynda hefur þýska vikublað-
ið Die Zeit nokkrar áhyggjur af
meintum vafasömum seljendum.
Landið fátækt af jarðorku og því mjög
háð innflutningi, hér einmitt komin
ein höfuðorsök seinni heimsstyrjald-
arinnar. Þesslags mál einkum reifuð í
eintaki frá 27. apríl sem ég var á leið
að henda og byrjaði að venju á við-
skiptakálfinum, blasti þá við mér stór
og áhrifarík mynd af jarðolíuvinnslu í
Rússlandi, hvar gaslogar liðuðust
glatt um sviðið. Forvitni mín vakin, al-
veg á hreinu að það eru hinir tveir
ólíku pólar jarðorka og hugarorka
sem heimurinn þarfnast mest í dag.
Sérhver þjóð auðug af hvorutveggja.
Gósenland framtíðarinnar, í öllu falli
svo fremi sem hún kann vel með
hlunnindin að fara og rétt stefna tekin
á hæðina líkt og það er orðað.
Olía og gas eru ekki tilbúið vísinda-
legt orkuflæði eins og til að mynda
kjarnorka og því síður vetni, vinnsla
og nýting jarðefna úr iðrum jarðar
ýmsum vandkvæðum bundin. Hvoru-
tveggja mengar og ógnar lífríkinu við
notkun, hið sama gerir og einnig
rangt meðfarin hugarorka eins og
mannkynssagan er til vitnis um.
Innan handar að við ýmis tilvik sem
upp koma geti þjóðir ríkar af for-
gengilegri orku úr iðrum jarðar farið
létt með að gera aðrar háðar sér með
óeðlilegri verðstýringu og veldur
skiljanlega áhyggjum, hins vegar er
hreina orkan nær óþrjótandi og borð-
leggjandi verðmætust til lengri tíma
litið.
Þjóðir heimsins eru stöðugt meðvit-
aðri um mikilvægi þessara tveggja
skauta, þ.e. jarðorku og hugarorku,
einnegin að þau fylgjast að líkt og
dagur og nótt og öllu skiptir að vitur-
lega sé að málum staðið. Um leið og
þær kappkosta að huga að þessu á
heimavelli heldur hnattvæðingin óhjá-
kvæmilega áfram þótt brösuglega
gangi á ýmsum sviðum, hér þarf
nefnilega að samræma blæbrigðastig
eins og oft gerist í myndverki og þau
geta verið býsna mörg og flókin eins
og margur veit.
Táknrænt um hugarorku, að hún
verður stöðugt mikilvægari eftir því
sem tæknivísindum fleygir fram og
það verða menn helst varir við í mjúk-
um verðmætasköpum, ekki síst list-
um. Listir eru að fá nýtt og jarð-
bundnara inntak sem mikilvæg
verðmæti og keppast þjóðir um að
vera ekki eftirbátar annarra í þeim
leik eins og hvarvetna sér stað, hér
komin lífræna hliðin á vélrænni og
einsleitri hnattvæðingu. Köld há-
tæknin kallar á aukið blóðflæði sem
hinn upplýstari fjöldi finnur stað í
skapandi athöfnum sem og öðrum
mjúkum gildum, um leið eru listaverk
að verða gulli verðmætari, jafnframt
öruggustu og hörðustu verðbréf á
heimsmarkaði.
Þetta leiðir hugann að borgara-
stéttinni þá hún var að þróast og hinir
ríku rufu einkarétt aðalsins á fagur-
fræðilegum gildum, vildu ekki vera
síðri um að búa í meistaralega hönn-
uðum húsum og skreyta þau af fágæt-
um munum og listaverkum. Ekki nóg
með það heldur fluttust myndverk
meistaranna úr höllum í söfn eða voru
gerð aðgengilegri á staðnum, í upp-
hafi einungis hástéttinni en er fram
liðu stundir einnig almúganum, Lo-
uvre í París líkast til þekktasta dæm-
ið. Um svipað leyti fluttist æðri tónlist
úr sölum aðalsins í tónleikahallir og
óperuhús sem efri stéttir þyrptust á
og er tímar liðu ekki síður almenn-
ingur. En leikhús og leikurinn í sjálf-
um sér hafði alltaf nokkra sérstöðu,
allir háir sem lágir höfðu frá ómunatíð
getað notið leikrænna gleðiláta, jafnt
á torgum og hringleikahúsum sem í
konungshöllum. Hið ritaða mál var
aftur á móti háð læsi og með út-
breiðslu þess og uppfinningu prent-
listarinnar óx vegur og fjölbreytni
bókmennta.
Í þá veru þróaðist þetta um aldirog í góðu samræmi við framfarirí mannheimi, en sértæk mynd-verk og í það heila sjónmenntir
höfðu þá sérstöðu að eiga einna erf-
iðast uppdráttar meðal fjöldans, nið-
urrif fyrri gilda jafnframt sýnilegri.
Einhvern veginn urðu myndverk
áfram og framar öðrum listgeirum
stöðutákn efri stétta sem fólk al-
mennt var lítið í beinu sambandi við
að kirkjulist undanskilinni. Almenna
menntakerfið þróaðist burt frá
grunnhugmyndum Platóns hvað mik-
ilvægi skapandi atriða snerti, sem
víða urðu að afgangsstærð og til hlið-
ar við bóknám, þá einkum sjónlistir.
Myndlistarmenn lengstum mis-
skildir og áttu erfitt uppdráttar, vinna
þeirra ekki metin til margra fiska og í
ófáum tilvikum var einhver ímynd-
aður heiður helsta umbunin. Til við-
bótar þurftu þeir að reiða sig á örlæti
hinna efnaðri, tilfallandi styrki og op-
inber framlög, stéttin víða utan garðs,
niðurlægð og vanmetin.
Og þetta gerist enn þótt mikil við-
horfsbreyting og hvörf hafi orðið á fá-
einum áratugum, bæði um áhuga al-
mennings og afkomu listamanna þótt
enn sé víða pottur brotinn. Svo komið
stíma háir sem lágir á listasöfn og
stórsýningar og þar má sjá allra þjóða
kvikindi rýna á listaverk hlið við hlið,
hér ekkert kynslóðabil og enginn kyn-
þáttamismunun. Fólk hefur einfald-
lega uppgötvað töfra sjónarheimsins
ásamt því að tækniundur nútímans
hafa sem aldrei fyrr opnað dyr og
glugga til fortíðar, um leið marg-
faldað áhuga hins breiða fjölda á fyr-
irbærum liðinna alda og árþúsunda.
Virðist sem hin yfirþyrmandi mynd-
væðing sem á nútímamanninn dynur,
einkum af grunnfærðari tegundinni,
hafi gert margan vandlátari. Og með
því að lifa sig inn í skynheim innra
augans hafa þeir fundið sér nýja lífs-
nautn, því ber hið gífurlega aðstreymi
á mikilsverða listviðburði svo og söfn
heimslista vísinda og náttúrusögu
vitni. Upp úr standa Louvre í París
og Metropolitan í New York, en svip-
aða sögu er að segja af fjölda þjóð-
listasafna sem leggja áherslu á að
rækta sinn garð á heimsvísu. Eft-
irtektarvert að Metropolitansafnið er
rekið með hagnaði sem var þó aldrei
markmiðið né í fjarlægustu draumum
stofnenda þess 1880. Öllu öðru fram-
ar ris bandarísku þjóðarinnar og
jarðtenging hennar við menning-
arsögu heimsins.
Undanfarin ár hafa miklir hlutir
gerst utan hinnar svokölluðu miðju
heimslistarinnar beggja vegna Atl-
antsála, segir af miklum uppgangi í
fjarlægustu kimum jarðar sem vert
er að beina sjónum að. Naumast er
flett í listtímariti að ekki sé hermt af
nýjum söfnum, viðbyggingum við
önnur og við bætist að samræðan hef-
ur aldrei verið meiri í almennum fjöl-
miðlum. Allt samanlagt hefur gert að
verkum að verðgildi listaverka hefur
margfaldast á nokkrum áratugum og
hér sitja listamenn Vesturlanda ekki
lengur einir við borðið, metverð fæst
á uppboðum fyrir verk listamanna frá
fjarlægustu löndum og sífellt fleiri
bætast í milljón dollara hópinn.
Við tiltektir heimafyrir á dögunum
rakst skrifari á fáeinna áratuga
gamla úrklippu. Þar segir að málverk
eftir van Gogh hafi rofið milljón doll-
ara múrinn og á sama uppboði náði
málverk eftir Edvard Munch hálfri
milljón. Svo komið fæst varla riss eft-
ir þessa menn fyrir þá upphæð, graf-
íkverk eftir þann síðarnefnda í mörg-
um útgáfum og eintökum náði sömu
upphæð nýverið, og líkt og fróðir vita
nálgast málverk van Goghs nú 100
milljón dollara múrinn.
Sem fyrr hafa engir verið jafn lús-
iðnir við að styrkja menningarlega
ímynd sína og Bandaríkjamenn. Mun
mörgum Evrópubúanum koma
spánskt fyrir sjónir að málverkið
„Homecoming Marine“ eftir Norman
Rockwell (1894–1973), málað 1945,
var slegið á 9,2 milljónir dollara á
uppboði hjá Sotheby’s 24.–25. maí
(matið 3,5). Rockwell var um áratuga-
skeið ástsæll teiknari (illustrator) í
Saturday Evening Post, trúlega mun
staðbundin frægðin og minning-
argildið hafa haft nokkuð að segja því
nafn hans er ekki finnanlegt í alþjóð-
legum uppsláttarbókum myndlistar í
minni eigu. Einnig komu nær óþekkt-
ir rússar hér við sögu eins og Ivan
Aivazovsky (1817–1900), en málverk
hans „Málaliðar við Dnjepr“ var sleg-
ið á þreföldu matsverði eða 3,3 millj-
ónir dollara. Nær okkur er Boris Is-
railovitch Anisfeld (1879–1973),
málverk hans „Alder Grove-Tver“ var
slegið á 1,3 milljónir dollara eða nær
fimmfalt yfir matsverði (!), nafn lista-
mannsins fann ég sömuleiðis hvergi í
uppsláttarbókum. Þá var málverk eft-
ir Fridu Kahlo slegið á 5,6 milljónir
dollara sem er metverð á verki suður-
amerísks myndlistarmanns, seljand-
inn galt fyrir það 60.000 dollara 1982
sem þótti mikið í „den tid“. Vextirnir
hér óneitanlega nokkrir og við þetta
má bæta að um var að ræða eitt af
fáum málverkum listakonunnar sem á
löglegan hátt hafa farið út fyrir landa-
mæri Mexíkó, þar halda menn nefni-
lega með járngreipum utan um þau.
Enginn skyldi samt draga þá ályktun
að hér sé einungis um liðna myndlist-
armenn að ræða því verk nokkurra
ofar foldu, jafnvel á miðjum aldri,
hafa náð vel yfir tug milljóna dollara á
uppboðum. Þá ætti það trúlega að
snerta einhverja hérlenda að örfá riss
hins rússneskfædda Ilya Kabakov,
seld á 16.000 pund 1988, voru slegin á
nær hálfa milljón dollara á fyrrnefndu
uppboði, meira en tíföldu matsverði!
Loks má geta þess að vatnslitamynd
eftir Turner var slegin á 5,8 milljónir
punda á uppboði hjá Christie’s í
fyrstu viku júnímánaðar eða 10,98
milljónir dollara. Ósjálfrátt kemur
upp í hugann hvers virði frábærustu
vatnslitamyndir Ásgríms Jónssonar
skyldu vera ef hann hefði fæðst ann-
ars staðar en á þessu útskeri. Vel að
merkja er nú síður á ferð afmarkaður
og uppskrúfaður markaður ungra
spákaupmanna, mun frekar við-
gangur á heimsvísu.
Í ljósi þess að sitthvað virðist hafafarið úrskeiðis í ákafa íslenskuþjóðarinnar við að draga dám afútlandinu, þótti skrifara ástæða
til að árétta þessa þróun á listamark-
aði. Virðist sem einkum skuli áherslur
skara ytra byrði og sýndarmennsku
sem er lítið uppörvandi og afar tak-
markað bakland hvað miðlun skap-
andi athafna snertir. Og þótt uppboð
og listamarkaðir feli ekki í sér neina
ótvíræða löggildingu á listgildi lista-
verka, á stundum fjarri því, ber upp-
gangurinn í sér mikilsverða við-
urkenningu á gildi og verðmæti
andlegra athafna. Afsprengi hins sér-
tæka flæðis hugarorkunnar.
Meira af áherslum
Norman Rockwell (1894-1978): Homecoming Marines, 1945, slegin á 9,2 millj-
ónir dollara á uppboði Sotheby’s, New York 24.-25. maí (áður metin á 3,5 m.).
SJÓNSPEGILL
Bragi Ásgeirsson
26 SUNNUDAGUR 9. JÚLÍ 2006 MORGUNBLAÐIÐ
Einhvers staðar í hugskotinu hefur lif-að endurskin af grænum görðum íNorðurmýrinni, þar sem heill her-skari af stelpum í ljósum sum-arkjólum og hálfsokkum réð ríkjum.
Þarna voru engir strákar fyrir utan tvo eða
þrjá sem skiptu engu máli en fengu að vera
með í saltabrauðsleik þar sem við lögðum allt
hverfið undir okkur eða kýló sem ævinlega var
leikið fyrir framan litlu trésmiðjuna hans Jó-
hanns á Auðarstræti 17. Og upp úr þessum
jarðvegi spratt félagsskap-
urinn Kátar vinkonur fyrir
rúmlega hálfri öld, án stofn-
skrár og formlegs félagatals
en þó var Jóhanna með öll
nöfnin á hreinu nú í vor þegar
hún kallaði okkur saman, 11
talsins, til endurfunda í gamla hverfinu okkar.
Í raun réttri finnst mér furðulegt að ég skuli
hafa verið innvígð í þetta félag því ég var yngst
af stelpunum og annálaður fýlupúki. En for-
ingjarnir, þær Anna prests og Magný, hafa
sjálfsagt ekki viljað skilja neinn útundan enda
kristin trú í hávegum höfð á heimilum beggja.
Stofnfundurinn fór fram á litla túninu fyrir
neðan Þorfinnsgötuna, þar sem tilvonandi
meðlimum var raðað á bekk og okkur lesinn
pistillinn. Úr honum er mér minnisstæðust sú
fyrirskipun að við mættum alls ekki reykja eða
drekka. „Mamma mín reykir og segir að það sé
allt í lagi,“ sagði ein dálítið kokhraust. „Og
mamma hennar Guðrúnar reykir líka og spilar
meira að segja bridds,“ sagði önnur meinfýsin
og nú munaði minnstu að ég færi í fýlu. En for-
ingjarnir gerðu gott úr þessum orðaskiptum,
eins og þeim var lagið, og ekki man ég til þess
að reglurnar hafi verið þverbrotnar á blóma-
tímum félagsins, hvað sem síðar varð.
Starfsemin fór nánast öll fram utandyra
enda húsakynni þröng og ekki til siðs að leyfa
einhverjum að vera inni hjá sér eins og það var
kallað. En í guðshús voru að sjálfsögðu allir
velkomnir og þangað skeiðuðum við eftir að
hafa innbyrt sunnudagslærið, fengum bibl-
íumyndir og fallegan boðskap sem við skildum
mismikið í, enda börn ekki komin í tísku. Eftir
messu hélt svo hópurinn gegnum braggahverf-
ið á Skólavörðuholtinu niður í KFUK, þar sem
sálmar séra Friðriks Friðrikssonar voru
sungnir í bland við leikþætti, upplestur og
happdrætti. Stöku utanfélagskona slæddist
stundum með og minn kristilegi kærleikur
snerist upp í gallharða öfund þegar Bára dró
þar forláta seðlaveski þennan eina sunnudag
vetrarins sem hún setti Guð í öndvegi.
Eftirminnilegasti þáttur í starfi félagsins
var hjólreiðaferð eftir reykvískum mal-
argötum upp í óbyggðir. Þar stóð gamli Árbær
í eyði og beið eftir glæstri framtíð sem
byggðarsafn en skammt þaðan var sumarbú-
staður foreldra Ástu þar sem við köstuðum
mæðinni, snæddum nestið og lékum okkur svo
í guðsgrænni náttúrunni þar til
heim var haldið. Þetta afrek var
lengi í minnum haft.
Þegar við hittumst hjá henni
Jóhönnu um daginn mundi engin
hversu lengi félagið hefði starfað
eða hvort það hefði nokkru sinni
verið formlega lagt niður. En við
vorum allar sammála um að ræt-
urnar frá þessum árum stæðu
djúpt og stöku minningabrot
vöktu skellihlátur. Samt var það
samkennd þessara ólíku ein-
staklinga á viðkvæmu bernsku-
skeiði sem risti dýpst. Við vissum
allar að á heimilum sumra var
talsvert áfengi haft um hönd, ann-
ars staðar bjó fólk við sárafátækt
og frá ónefndum heimilum barst
hávaði og rifrildi. Þetta
ræddum við aldrei og ekki
man ég eftir að Kátar vinkonur hafi skipað sér
í goggunarröð. Það var heldur ekki ónýtt að
eiga von á öflugum stuðningi á lóðinni framan
við Austurbæjarskólann – löngu áður en menn
uppgötvuðu fyrirbærið einelti.
Kátar vinkonur eru nú komnar mislangt á
sjötugsaldurinn en bera árin vel. ,,Engin okkar
er orðin að kerlingu, “ sagði Sigga glaðlega og
fyrir því skáluðum við í hvítvíni en sumar í
vatni. Reglur félagsins hafa greinilega reynst
lífseigar.
Lífseigar leikreglur
HUGSAÐ
UPPHÁTT
eftir Guðrúnu
Egilson
Barn að leik í Norðurmýrinni.
Morgunblaðið/Sverrir