Sjómannablaðið Víkingur - 01.03.1943, Side 23

Járn og stál
Það er ekki kunnugt hve langt er síðan jarn-
ið fannst. 1 Cheops-pyramidanum hafa fundist
járnverkfæri, og bendir það á, að járnið hafi
þekkst fyrir 5000 árum.
1 Indlandi hefir fundizt járnstólpi 15 smá-
lesta þungur, og er talið að hann sé gerður
um 300 árum eftir Krist. En sökum þess hve
járnið eyðist fljótt af ryði, finnst lítið af því
frá fyrri tímum.
Við upphaf járnaldar á Norðurlöndum, um
700 árum fyrir Krist, gátu Kínverjar unnið
steypujárn og gert vopn og verkfæri úr hertu
stáli. •#;!*!
Fyrsta járnvinnslan fór fram í jarðgryfjum,
er fóðraðar voru innan með leir. Gryfjumar
voru fylltar málmgrjóti og viðarkolum, sem
látið var niður í lögum til skiftis. Loftrás var
gerð að botni gryfjunnar og lofti dælt inn með
físibelg gerðum úr dýraskinnum.
Er viðarkolin brunnu náðist hátt hitastig,
og smám saman myndaðist seigur járnklumpur
á botni gryfjunnar. Járn þetta var holótt eins
og svampur,og holurnar fullar af gjalli. Sök-
um þess að bræðsluhiti gjallsins er lægri, hélzt
það lengur fljótandi.
Með því að hamra járnið, náðist nokkur hluti
gjallsins úr því. Nokkuð var þó alltaf eftir,
og sézt það greinilega af stækkuðum myndum
af gömlum vopnum.
Á 15. öld var fyrst farið að vinna hrájárn,
og eftir það var smám saman hafin járnvinnsla
í síbrennsluofnum. Járnbrennslan fór fram við
viðar kol, eins og áður er sagt, en með því að
erfitt var að afla þeirra, voru reyndar aðrar
leiðir.
Mr. Did Didley fékk enskt einkaleyfi á ár-
unum 1613—’20 til þess að vinna járn með
steinkolum, og um 100 árum seinna, 1709, fékk
Lord Darby koks-einkaleyfi og varð það upp-
haf að járnvinnslu í stórum stíl.
Járn finnst mjög víða á hnettinum, þó ekki
óblandað, en bundið sýrum og öðrum föstum
efnum. Talið er að 5% af þunga jarðarinnar sé
járn, og að það sé dreift um öll lönd.
Stærsta járnvinnslusvæði jarðarinnar er við
vötnin miklu í U. S. A. Sænsku járnsvæðin í
Norrland og Grángerberg hafa hingað til gefið
eitthvert bezta málmgrj ót sem 1 jörðunni finnst,
m'eð allt að 70% járni. 1 Ruhr-héruðunum og
Lothringen eru stærstu málmsvæði Evrópu. í
VlKINGVR
Ukraina og á Krím eru einnig auðugar járn-
námur. í hinum síðast töldu námum er einkum
svokallaður „hrímmálmur“ með allt að 40%
járnmagni.
Aðferðin til þess að breyta málmgrjótinu í
fljótandi járn er í rauninni mjög einföld. Málm-
grjótið er að miklum hluta járnsýrlingur, sem
breytist við brunann með koksinu, gefur frá
sér sýrur og myndar hrájárn og kolsýru. Við
bræðsluna er svo bætt í kalksteini. Hreinsar
hann málminn með því að hann blandast stein-
efnunum og myndar léttan slagga eða gjall,
sem flýtur ofan á járninu, og er auðvelt að
skilja það frá.
Við notkun háofnanna opnuðust möguleikar
til stóriðju.
Árið 1820 nam framleiðsla í hrájárni um 4.8
milljónum smálesta, árið 1900 um 18 milljón-
um og 1935 nálega 66 milljónum smálesta. Tala
þessar tölur sínu máli.
Háofninn með búnaði sínum, svo sem leiðn-
ingum, hreinsitækjum, súgvélum, yfirhiturum
og vélamiðstöð, er nú orðinn geisi mikið fyrir-
tæki. Hæð ofnsins er oft um 35 m. og breidd um
6 metrar. Um þá eru stórir múrveggir og stál-
brýr er bera uppi lyftitæki fyrir málmgrjót og
kol.
Það er geisilegt magn af kolum, málmgrjóti.
kalki og gjalli sem flytja þarf að ofninum og
frá. Eimknúnir vagnar draga flutningsvagn-
ana eftir sporum fram og aftur óaflátanlega
daga og nætur. Stöðugt er hráefni steypt í ofn-
inn og úr honum tappað járn og gjall. í ofn,
sem bræðir 1000 smálestir af hrájárni á dag,
þarf 2000 smálestir af málmgrjóti, 900 smál.
koks og 250 smál. kalk, samtals 3150 smál. og
er það hleðsla úr 315 járnbrautarvögnum 10
smálesta. Á stama tíma er tappað úr ofninum
100 vagnhleðslur af hrájárni auk slagga og
ösku. Ur ofninum er tappað 6 sinnum á dag.
í efri endann er ofninn búinn sjálfvirkum
lokunartækjum, og kemst varla nokkurt gas
þar út, þó fyllt sé í hann.
Tólf smálestum er steypt í ofninn í einu.
Nemur hleðslan staðar í efri hluta ofnsins, og
er hitinn þar um 400°C. Ofan til í næsta hluta
ofnsins fer málmurinn að bráðna við 6—800°C,
og neðst í þessum hluta blandast hið nýbrædda
járn kolefni við um 1000°C. I bræðslusvæði
ofnsins er hitinn um 1200—1400°C.
Fyrir hverja smálest af hrájárni myndast
um 4500 rúmmetrar af gasi. Er það meðal ann-
ars notað í orkustöð háofnanna; eru þar vélar
allt að 6000 hestafla, sem brenna gasi. Enn-
fremur er gasið notað til hitunar á blásturs-
loftinu; hitunar á nærliggjandi húsum o. fl.
87