Sjómannablaðið Víkingur - 01.03.1943, Side 24

Gasið er hreinsað í þar tíl gerðum stöðvum, og
mikið af föstum efnum sem hreinsuð eru úr
því, eru pressuð saman í töflur og flutt í ofn-
inn aftur og brennt þar. Lækkar það vinnslu-
kostnað járnsins um 10%.
Fyi’rum olli allt gjallið, sem myndaðist við
járnvinnsluna, miklum erfiðleikum. Það var
vandkvæðum bundið að koma því frá, enda var
það 4—5 sinnum meira að magni en hrájárnið.
Nú er það orðið til ýmsra hluta nytsamlegt,
t. d. múrsteinsvinnslu, einangrunar, þvottaefni,
möl o. fl. Þá hefir fínmulið gjall hin síðustu
árin verið notað í tilbúinn áburð. Þannig hafa
til dæmis slétturnar í Ukrainu fengið veruleg-
an hluta af áburði sínum úr járnbræðsluofn-
unum á Krímskaga.
Ennfremur hefir hiti gjallsins, er það kemur
úr ofnunum, verið notaður til þess, að fram-
leiða eim fyrir L.Þ.-túrbínur. Hafa með þessu
móti náðst 36 hestöfl fyrir hverja smál. af
gjalli, sem sent er úr ofnunum.
Þegar hrájárnið kemur úr ofninum, er því
rennt í mót, sem grafin eru í sand og hafa
samband hvert við annað. Er þetta járn nefnt
á ensku Pigiron. í U. S. A. eru mótin víða
höfð á bandi, er rennur fram hjá ofninum með
hæfilegum hraða. Á leið sinni að járnbrautar-
vagninum storknar járnið og fellur síðan úr
mótinu og niður í vagninn.
I iðnaðinum eru notaðar margar teg. járns,
og eru eiginleikarnir mest háðir kolamagni
þess, en einnig mangani, Silicium og brenni-
steini, sem í það hefir verið blandað.
Járn með miklu kolefni, t. d. frá 2,3—4%,
er ekki hægt að smíða, heyja eða hamra, því þá
springur það, hvort sem það er heitt eða kalt.
Er þetta kallað steypujárn, og er bræðslumark
þess 1100—1200°C. Eftir því sem kolamagn
járnsins er meira, er bræðslumark þess lægra.
Hreint járn — eða járn með litlu kolefni —
er mjúkt við venjulegt hitastig, en bráðnar ekki
fyrr en við 1528°C, er það lítið notað til iðnað-
arþarfa.
Eiginleikar stáls eru einkum metnir eftir því,
hvort hægt er að herða það og smíða. Smíða-
stál getur í mesta lagi haft 1.5% kolefni. Við
hita mýkist það löngu áður en bræðslumarki er
náð, og er þá hægt að hamra það og teygja og
jafnvel sjóða. Járn með 1.5—2.3% kolefni er
lítið notað.
Til þess að hægt sé að herða stál, þarf að
vera í því 0.5% kolefni.
Nöfnin járn og stál gefa ekki fulla skýringu
á því, hverskonar efni um er að ræða. Hefir
því nafnið verið dregið af vinnsluaðferðinni, og
88
er því allt járn, sem unnið er við bræðslu, nefnt
heildarnafninu stál.
Hrájárnið úr háofninum er mjög kolaríkt,
og áður en það er notað í steypu, er það brætt
um í svonefndum kuppelofni. 1 þessari um-
bræðslu má breyta kolamagninu og öðrum eig-
inleikum og efnainnihaldi þess. Járn með miklu
Silicium verður grátt steypujárn, sé það hins
vegar blandað mangani, verður það hvítt
steypujárn.
Brennisteinn og fosfor hafa mikil áhrif á
járnið. Er brennisteinninn mjög skaðlegur, ger-
ir hann járnið brotgjarnara við hita og hækkar
bræðslumark þess. Fosfor hefir að vissu marki
góð áhrif á steypujárn, en er skaðlegur smíða-
járni.
Það af hrájárninu sem ekki er brætt um í
steypujárn, fer í stálvinnslurnar, og er þar
breytt í stál með mismunandi aðferðum, sem
kenndar eru t. d. við Bessemer-Thomas, Siem-
ens og Martin, og stálið þá kallað því nafni.
Einnig er unnið svokallað deiglustál og stál-
steypuhlutir. Nokkur hluti hrájárnsins fer til
vinnslu á verkfærastáli og ýmsra annara hluta.
Járnhreinsun með svokallaðri eldglóðun og
„puddling“ fer eiginlega þanni gfram, að kol-
efninu í hrájárninu er brennt. Áður var not-
aður viðarkolaeldur og hrájárnið brætt í hon-
um. Var það svo kælt annað hvort með blásturs-
lofti eða sýrublönduðu gjalli.
Nú eru aftur á móti notaðir bálofnar, og
kolefni járnsins eytt með kolaeldi sem beint er
yfir og undir járnið. Járnvinnsla með þessari
aðferð er þó ekki almenn, því hið mjúka stál
er orðið almennast. Verkfærastál er unnið úr
svokolluðu deiglustáli með flóknum umbræðslu-
aðferðum á deigu járni í deiglum.
Þessar vinnsluaðferðir eru þó stórum sein-
virkari en hinir miklu og fullkomnu háofnar.
Árið 1855 hélt Englendingurinn Bessemer
fyrirlestur, þar sem hann útskýrði skoðun sína
á stálvinnslunni, og gaf yfirlit yfir nýjar að-
ferðir sem nota mætti til þess, að vinna stál
fljótt og ódýrt.
Megin-uppfinning hans var í því fólgin, að
brenna kolefninu með því að blása lofti í fljót-
andi hrájárnið, mætti gera þetta í sérstökum
ofni án sérstakra bræðslutækja. Við blöndun
kolefnis og sýru, og einkum við blöndun Silici-
um og sýru, myndi fram koma nógur hiti til
þess að halda járninu bráðnu. Iblöndun af 1%
Silicium eykur hitann í baðinu um 287°C og
1% af kolefni um 9°C. Við blöndun með mang-
an, þ. e. manganríku járni, hverfur járnsýr-
lingsmyndun.
Hugmynd Bessemers var rótt, en hann eign-
VlKlNGUR