Sjómannablaðið Víkingur - 01.02.2002, Blaðsíða 38

íslenskur skipaiðnaður
stendur nú d tímamótuín.
Eftir að hafa þurft að þola
miklar hremmingar bendir
margt til að hann sé að
snúa vörn í sókn. Ýmislegt
hefur lagast í starfsum-
hverfinu og unnið að umbót-
um á öðrum sviðum. Erlend-
ir útgerðarmenn sýna mik-
inn áhuga á að láta smíða
skip hér á landi enda vita
þeir að íslenskar skipa-
smiðjur uppfylla ströngustu
gœðakröfur og afhenda
skipin á réttum tíma.
Ingólfur Sverrisson deildarstjóri hjá Samtök-
um iðnaðarins skrifar
Ný sókn
í íslenskum
skipaiðnaðí
Skipaiðnaði er í aðalatriðum skipt í tvo
hluta: Viðgerðir og viðhald annars vegar
og nýsmíði hins vegar. íslenskur skipa-
iðnaður á sér langa og merka sögu þar
sem skipst hafa á skin og skúrir. Við þá
sögu koma bátasmiðjur, vélsmiðjur,
dráttarbrautir, skipasmiðjur og önnur
iðnfyrirtæki sem lagt hafa sitt af mörkum
til að smíða skip og halda þeim sjófær-
um.
Smíði skipa hér á landi var bundin við
tréskip fratn á miðja síðustu öld. Þetta
voru oftast tiltölulega litlir bátar - 15 til
17 rúmlestir - og voru hálft annað
hundrað slíkir smíðaðir víða um land á
tímabilinu 1925 og fram á fimmta ára-
tuginn.
íslensk stálskip voru öll smíðuð er-
lendis fram á sjötta áratug aldarinnar en
að sjálfsögðu var alltaf unnið mikið að
viðgerðum alls flotans hér á landi, hvort
heldur hann var úr tré eða stáli. Þannig
þróaðist mikil og merk verkmenning
innan málmiðnaðarins sem varð síðar
grunnurinn að stálskipasmíðinni á síðari
hluta aldarinnar.
Merk saga
Árið 1953 hófst stálskipasmíði hér á
landi þegar Stálsmiðjan í Reykjavík smíð-
aði dráttarbát fyrir Reykjavikurhöfn.
Skömrnu síðar smíðaði Vélsmiðjan Atli á
Akureyri nokkra snurpubáta úr stáli.
Það var svo ekki fyrr en á sjöunda ára-
tugnum að framhald varð á þessari smíði
og enn var Stálsmiðjan í fararbroddi. Þar
voru smíðuð fyrstu stálfiskiskipin og
með því má segja að skriða hafi farið af
stað. Stálskipasmíðastöðvar voru byggð-
ar víða um land og var þar smíðaður
fjöldi skipa, allt frá minni fiskiskipum til
stærstu togara og nótaveiðiskipa að ó-
töldum strandferðaskipunum Heklu og
Esju. Útgerðarmenn sáu fljótt að hér
Ingólfur Sverrisson.
fengu þeir traust og vönduð skip á sam-
keppnishæfu verði og hikuðu ekki við að
semja um smiði þeirra hér á landi. Lang-
flest þessara skipa reyndust miklar
happafleytur og eru mörg í fullum rekstri
enn þann dag í dag.
Ríkisstyrkir
Þegar kom fram á síðari hluta 8. ára-
tugsins tóku að hrannast óveðurský á
loft í íslenskum skipiðnaði. Upp úr 1990
skall á gjörningaveður sem leiddi til þess
að stálskipasmíðin varð aðeins svipur hjá
sjón. Ekki verða ástæður þeirrar þróunar
raktar í þessum línum enda voru þær
fjölþættar. Þó er því ekki að leyna að
niðurgreiðslur skipaiðnaðar samkeppnis-
landanna skekktu samkeppnisstöðuna
svo mjög að engum vörnum varð við
komið. Sem dæmi má nefna að innan
ESB voru leyfðir ríkisstyrkir á árunum
1988 og 1989 sem námu 28% af smíða-
verði skipa. Eins og gefur að skilja var
ekki gæfulegt að keppa við slíkar niður-
greiðslur og því ekki að undra að eitt-
hvað léti undan í íslenskum skipasmíð-
um á þessum tíma.
Þessar heimildir til einstakra ríkis-
stjórna voru slðan lækkaðar og voru 9%
síðustu árin. Miðað var við að samnings-
fjárhæð væri 10 milljónir evra eða hærri
en af lægri samningum gat fjárhæðin
numið allt að 4,5% ef skipið var yfir 100
BRT. Þessi regla gilti til ársloka árið
2000 en þá voru ríkisstyrkir felldir niður
innan ESB og þar með á Evrópska efna-
hagssvæðinu (EES). Þó var leyfð aðlög-
un að þessu banni með því að hægt er að
fá slíka styrki greidda út allt til ársloka
árið 2003. Þetta fyrirkomulag leiddi til
þess að að síðustu mánuði ársins 2000
voru gerðir mjög margir smíðasamningar
á svæðinu sem urðu til þess að smíða-
verkefni hlóðust upp víða á EES-svæðinu
út árið 2003 og ríkisstyrkir á blússandi
ferð til þess tíma. Það vantar því nokkuð
á að þessi mismunum á samkeppnisstöð-
unni gangi yfir. En þessi staða hefur þó
opnað nýja og óvænta möguleika fyrir ís-
lenskan skipiðnað. Verður vikið að því
síðar í þessum línum.
Sjórnvöld koma að málinu
Eins og kunnugt er hafa íslenskir út-
gerðarmenn kostað kapps síðustu árin
um að draga eftir föngum úr útgjöldum
til þess að bæta reksturinn. Þegar við
bætist að fiskiskipum hefur fækkað mjög
er afleiðingin sú að mjög hefur dregið úr
viðhalds- og viðgerðarverkefnum fyrir
flotann. Þetta hcfur bæst við stórminnk-
andi nýsmiði innanlands og þess vegna
hefur skipaiðnaðurinn átt mjög í vök að
verjast.
38 - Sjómannablaðið Víkingur