Árbók VFÍ - 01.06.1992, Side 238

236 Árbók VFÍ 1991/92
Árið 1984 var sett upp lengdarmælinganet á vegum Orkustofnunar, sem náði frá Kamba-
brún og austur fyrir Selsund á Rangárvöllum. Þetta net er í aðalatriðum keðja 7 ferhyrninga þar
sem hornalínur eru einnig mældar.
Á síðari árum hafa rutt sér til rúms nýjar aðferðir til að mæla fjarlægðir milli staða á jörð-
inni. Þessar aðferðir byggja á stjarnfræðilegum grunni, þar sem notast er við gervitungl eða
jafnvel rafsegulbylgjur frá fjarlægum stjörnum. Hér á landi hófust svokallaðar GPS-mælingar
1986. Mæliaðferðin byggir á því að hópur gervitungla sendi stöðugt frá sér merki til tveggja
eða fleiri móttökustöðva á jörðu. Með samanburði má síðan finna fjarlægðina milli móttöku-
stöðvanna. Óvissa í þessum mælingum er 10-6-10 7, þannig að fjarlægðir allt að 100 km má
mæla með óvissu sem nemur nokkrum sentimetrum. Frá upphafi GPS-mælinga á íslandi hefur
verið mælt árlega net punkta á Suðurlandi (Páll Einarsson, 1991 b).
4.4 Þyngdarmælingar
Með þyngdarmæli eru breytingar á þyngdarsviði við yfirborð jarðar mældar. Fyrir jarðskjálfta-
rannsóknir eru breytingar á þyngd á tilteknum stað áhugaverðar. Ástæður slíkra breytinga eru
annaðhvort hæðarbreyting á mælistaðnum eða massaflutningur undir eða í næsta nágrenni
hans. Auk þessa hefur aðdráttarafl tungls og sólar bein áhrif sem leiðrétta þarf fyrir. Það eru
einkum hæðarbreytingarnar sem skipta máli í sambandi við jarðskjálfta, því þær gefa til kynna
bjögun og þar með spennuupphleðslu.
Árið 1984 fóru fram viðamiklar þyngdarmælingar á Suðurlandi á vegum Orkustofnunar
(Gunnar V. Johnsen, 1985). Síðan hafa mælingar verið endurteknar og mælt á fleiri stöðvum
(Ragnar Stefánsson o.fl., 1989).
Frá ágúst 1990 hefur verið starfræktur síritandi þyngdarmælir við Búrfell og frá júní 1991
er merki frá honum sent beint til Reykjavíkur á einnar sekúndu fresti. Annar samskonar mælir
er í Saurbæ í Holtum.
Greinilegar breytingar komu fram á þyngdarmæli við Búrfell skömmu fyrir Heklugosið í
janúar 1991.
4.5 Radonmælingar
Tilgangur slíkra mælinga er að kanna hvort radonmagn í grunnvatni breytist rétt fyrir jarð-
skjálfta. Nokkur þekkt dæmi eru um það erlendis frá, að skömmu fyrir jarðskjálfta hafi radon
vaxið í grunnvatni á upptakasvæði skjálftans.
Árið 1977 hófust mælingar á radoni í grunnvatni á 7 stöðum á Suðurlandi. Þetta var sam-
vinnuverkefni Raunvísindastofnunar Háskólans og Lamont-Doherty stofnunarinnar. I nokkur
skipti hafa breytingar á radonmagni mælst hér á landi skömmu fyrir skjálfta (Egill Hauksson
og Guðbjörg Aradóttir, 1980).
Þess hefur einnig orðið vart að loftmagn í vatni hefur aukist fyrir jarðskjálfta. Til að fylgjast
betur með þessu hefur verið settur upp mælir í Kaldárholti í Holtum.
4.6 Kortlagning á jaröskjálftasprungum
Sprungurnar eru einu menjarnar sem skjálftamir skilja eftir sig til lengri tíma. Með því að
kortleggja þær má fá yfirsýn yfir skjálftasvæðið, en einnig varpa þær ljósi á eðli skjálftanna
eins og áður hefur verið minnst á. Nemendur í jarðfræði og jarðeðlisfræði við Háskóla íslands
hafa unnið af þessu verki undir leiðsögn kennara (Páll Einarsson og Jón Eiríksson, 1982).
4.7 Rannsóknir á sögulegum skjálftum
Aðeins einn mjög öflugur skjálfti hefur orðið á Suðurlandi frá því að reglulegar jarðskjálfta-