Læknablaðið - 15.12.1989, Blaðsíða 7

LÆKNABLAÐIÐ 1989; 75: 383-7
383
Vilhjálmur Rafnsson, Hólmfríöur Gunnarsdóttir
DANARMEIN
STARFSMANNA í ÁBURÐARVERKSMIÐJU
RÍKISINS í GUFUNES11954-1985
INNGANGUR
Nítrat breytist í nítnt fyrir tilverknað baktería
í munni. Við ákveðin skilyrði geta nítrít
og amín myndað N-nítrósamín í lifandi
líkama, en þau efnasambönd hafa reynst
krabbameinsvaldandi hjá tilraunadýrum
(1). Ekki hefur verið sannað, að þessi
efnasambönd valdi krabbameini hjá mönnum,
en flestir telja lfklegast, að sé svo, þá valdi
þau magakrabbameini (2, 3). Notkun nítratrfks
áburðar hefur aukist mjög á síðustu áratugum.
Aukið nítrat í jarðvegi hefur leitt til aukins
nítrats í drykkjarvatni og grænmeti víðs
vegar um heim. A sama tíma hefur dregið
úr manndauða vegna magakrabbameins, þar
á meðal á íslandi (4, 5). Talið er, að C og
E vítamín og ákveðin fenól hindri myndun
N-nítrosamína en önnur fenól, tíócýanat og
joðjón, hvetji þetta efnahvarf (1,6, 7). Aðrir
þættir svo sem mataræði og stéttaskipting hafa
verið rædd í sambandi við magakrabbamein
(4, 8).
Menn hafa reynt að gera sér grein fyrir,
hvort tengsl séu á milli nítratneyslu og
magakrabbameins, en eru ekki á eitt sáttir.
Sumir sjá einhverja fylgni á milli þessa (9-
15), aðrir komast að hinu gagnstæða (16-18).
Þegar litið er sérstaklega til þeirra rannsókna,
sem gerðar hafa verið á starfsmönnum í
áburðarverksmiðjum eru niðurstöðumar ekki
einhlítar (19-21).
Athuganir á starfsmönnum við
fosfatáburðarframleiðslu og í fosfatiðnaði
í Bandaríkjunum leiddu ekki í ljós
sérstaka heilsufarshættu. Dánartölur vegna
lungnakrabbameins voru samt nokkm hærri en
búast mátti við, en höfundar fundu því líklegri
skýringar en að kenna fosfatinu um (22-24).
í ljósi þessara upplýsinga þótti þess
Frá Atvinnusjúkdómadeild Vinnuettirlits ríkisins Reykjavík.
Barst 08/05/1989. Samþykkt 16/06/1989.
virði að athuga, hvort starfsmenn
Aburðarverksmiðjunnar í Gufunesi, sem
vinna að framleiðslu köfnunarefnisáburðar
og blandaðs áburðar, dæju fremur en aðrir
íslenskir karlar á sama aldri úr krabbameini og
þá einkum lungna- og magakrabbameini.
EFNIVIÐUR OG AÐFERÐIR
I Aburðarverksmiðjunni í Gufunesi er
framleitt ammóníak og saltpéturssýra
úr köfnunarefni og vetni. Þar af eru
mynduð rök ammóníumnítratkom. Komin
eru síðan þurrkuð og húðuð. Þessi
áburðartegund er kölluð Kjami. Blandaður
áburður (köfnunarefni, kalíum, fosfat)
er einnig framleiddur þar, með því að
blanda fosfórsöltum og kalíumsöltum í
ammóníumnítratlausnina við komin. Þau kom
fá síðan sömu meðferð og Kjamakomin.
Arið 1978 voru gerðar rykmælingar í
verksmiðjunni. Niðurstöður mælinga á
öndunarbæru ryki voru á bilinu 0,29-35,09
mg/m3 hjá »almennum verkamönnum« en á
bilinu 0,09-3,59 mg/m3 hjá »vélgæslumönnum
á vöktum« (25). Heildarrykmagn mældist
á bilinu 2,16-520,76 mg/m’. Á sama
tíma mældist ammóníak 0-5 ppm og
köfnunarefnisdíoxíð 0-4 ppm í andrúmslofti
í verksmiðjunni hjá »vélgæslumönnum
á vöktum« (25). Árið 1985 var rykmagn
aftur mælt í verksmiðjunni. Þá mældist
öndunarbært ryk á bilinu 0,08-2,73 mg/m3 hjá
»almennum verkamönnum«, en á bilinu 0,07 -
0,59 mg/m ’ hjá »vélgæslumönnum á vöktum«
(26). Heildarrykmagn mældist 1,56-540,75
mg/m3.
Aðstæður í verksmiðjunni breyttust þannig,
að á tímabili fram til ársins 1978 voru
áburðarkomin húðuð með kísilgúr, en því var
hætt skömmu síðar. Nú eru komin húðuð með
skeljasandi.
Rannsóknarhópurinn er 603 karlar, sem hófu