Læknablaðið - 15.12.1989, Blaðsíða 57

LÆKNABLAÐIÐ
423
mannlegt vera óviðkomandi. Var naumast reist
svo hús á Sauðárkróki, að hann kæmi þar ekki
nálægt. Hefur hann sjálfur sagt frá því, er
notkun þakjáms hófst þar. Negldi smiðurinn
þá jafnan í lægðimar á plötunum. Guðmundur
benti á rétta aðferð.« (8)
Fyrir daga Guðmundanna voru læknar
vantrúaðir á, að berklveiki væri svo algeng
hér sent síðar kom í ljós. Hafa þeir sennilega
ekki þekkt sjúkdóminn, því þeir nafnamir
taka strax að greina fjölda tilfella, eins og
framangreint dæmi Jóns á Stapa sannar.
Guðmundur Hannesson fann allmarga
sjúklinga með lungnaberkla og leiðbeindi
um smitgát og gott viðurværi. Hann segir í
Skagfirzkum fræðum frá ungum manni, sem
til hans leitaði með ónýtan hnélið vegna
langt genginna berkla, og ráðlagði hann
stúfhögg, sem stráksi var gráðugur í, því hann
hafði dreymt fyrir góðum árangri. »Bara að
draumurinn viti þá ekki á, að þér deyið og
verðið albata á þann hátt,« varð Guðmundi
að orði, en ekki fékk það tilsvar haggað
sannfæringu hins berdreymna ungmennis.
Hann ákvað eftir endurtekna skoðun að reyna
að nema brott skemmdina og gera staurlið
og fékk þorpssmiðinn til að smíða fyrir sig
tvo fírtommunagla, sem hann sagðist ætla að
negla mann saman með. Aðgerðin gekk vel og
festi hanri staurliðinn með því að krossnegla
gegnum beinendana, og greri þetta ágætlega
og komst maðurinn til fullrar heilsu og gat
farið að stunda sjóróðra. Naglana tók hann
síðar úr manninum og gaf honum þá til minja.
Þjóðsaga myndaðist um þetta og streymdi fólk
til þess staurfætta til að skoða naglana, og var
þeim síðar stolið frá honum (5)
Það var með gagnkvæmri eftirsjá, að
Guðmundur yfirgaf Skagfirðinga 1896 til
að nema fæðingarhjálp og augnlækningar í
Kaupmannahöfn um hálfs árs skeið. Hann
settist síðan að á Akureyri og starfaði þar
í 10 ár, eða til ársins 1907, er hann gerðist
héraðslæknir í Reykjavík. Afköst hans á þessu
tímabili voru algjörlega einstæð í íslenzkri
lækningasögu, því auk þess sem hann þjónaði
sem héraðslæknir að mestu einsamall 4000
manna héraði, öllum Eyjafirði að Ólafsfirði
og vestasta hluta Þingeyjarsýslu meðtöldum,
þá gerði hann sem sjúkrahúslæknir álíka
margar skurðaðgerðir og nafnar hans tveir
syðra til samans, og lágu þeir þó ekki á
liði sínu. Auk beinna lækninga starfaði
hann að forvömum, upplýsingastarfi meðal
lækna og almennings, kynnti sér húsagerð
og skipulagsmál, sat í bygginganefnd
Akureyrarkaupstaðar, teiknaði og stýrði
byggingu fbúðarhúss síns, bamaskólahúss og
sjúkrahúss fyrir 16 sjúklinga, sem hann flutti
í 1899. Arangur hans við að fjármagna þá
byggingu var í sjálfu sér meiri háttar afrek.
Og á meðan sjúkrahús Reykjavíkur stóðu
vannýtt vegna vantrausts og áhugaleysis
almennings, þyrptust að honum sjúklingamir
úr nágrannahémðunum, en aðstoðarlækni
fékk hann fyrst 1902. Hann var mikilvirkur
félagsmálafrömuður og hélt í þrjú ár úti
handskrifuðu og fjölrituðu læknablaði, sem
hann vann að nær öllu leyti einsamall að efni
og frágangi. I hverjum mánuði handskrifaði
hann með kollóttum stálal á vaxfilmu með
þjöl að undirlagi átta síðna tímarit, sem
hann hektógraferaði í eigin fjölritunarvél
og sendi hinum 17 læknum Norður- og
Austuramtsins án annarrar þóknunar en sem
svaraði póstburðargjöldum. Hann smíðaði
og skar út, meðal annars flest sín húsgögn,
skrifaði fjölda blaðagreina um bókmenntir
og skáldskap, hollustuhætti og húsagerð og
sjálfstæðismál þjóðarinnar, sem að hluta til
birtust í bókinni / afturelding 1906, sem
vakti mikla athygli. Þar færði hann rök að
því, að Islendingar ættu þegar í stað að slíta
sambandi við Dani. Þóttu hugmyndir hans
byltingarkenndar en framsetning og hugsun
með skýrasta móti.
Guðmundur var farsællega giftur
afbragðskonu, Karólínu Isleifsdóttur, sem
vel studdi bónda sinn. Um heimilislíf hans
segir Hulda A. Stefánsdóttir svo í æfisögu
sinni, en hún var í æsku heimagangur hjá
fjölskyldunni: »Guðmundur var ákaflega
góður heimilisfaðir og elskulegur faðir. Ekki
var hann fyrr kominn inn úr dyrunum en
hann var farinn að sinna bömunum sínum,
tók Hannes litla á háhest sér, rölti með hann
um stofugólfið, raulaði ljóð eða sagði okkur
sögur. Læknirinn vissi og kunni allt. Við
hinir krakkamir hópuðumst í kringum hann
og hlustuðum áköf á það, sem hann sagði.«
Og Hulda heldur frásögninni áfram og segir
frá því, er hún lá á hleri: »Það var ákaflega
gaman að heyra lækni og sjúkling talast
við. Oftast endaði samtalið, sem stundum
var alllangt, á því, að sjúklingurinn spurði,