Tímarit Máls og menningar - 01.12.1996, Síða 39

Og eitthvað, er svefnrofum líkist, á augnlok vor andar,
vér áttum oss snöggvast til hálfs, og skilningi lostin
hrópar í alsgáðri vitund
vor sál:
Hvar!
Ólafur hefur brotið allar brýr að baki sér og væntir einskis. Við spurningum
sínum fær hann þó yfirskilvitlegt svar í sögunni: „Bið þín er brátt á enda,
lífið sem þér var ætlað — týnt.“
Þessi orð minna á atvik og frægt tilsvar í „helgisögninni" „Fyrir dyrum
laganna" eftir Franz Kafka í hinni kunnu skáldsögu Réttarhöldunum. Sveita-
maður hefur beðið við dyr laganna árum saman og er að dauða kominn.
Hann spyr dyravörðinn hversvegna enginn hafi krafist inngöngu nema hann
og fær svarið: „Hér gat enginn annar fengið inngöngu, því að þessi inngangur
var ætlaður þér einum. Nú fer ég og loka honum.“n Sveitamaðurinn er í
svipaðri aðstöðu og Ólafur Kárason. Hann hafði ekki vogað að taka örlögin
í eigin hendur. Líf hans var týnt, tækifærin glötuð, biðin á enda.
En svarið dularfulla í Heimsljósi er vissulega í samræmi við vonsvik,
uppgjöf og hugboð um leiðarlok sem ríkja í kvæðinu:
Ó hvar? Er glatað ei glatað?
Gildir ei einu um hið liðna, hvort grófu það ár eða eilífð?
í 2. útgáfu Fegurðar himinsins í Heitnsljósi árið 1955 hefur höfundur breytt
orðalagi ofangreinds sögukafla á einum stað. Þar stendur ekki lengur „fram-
andi maður í sínu eigin lífi“, heldur „ókunnur maður í lífi sín sjálfs“. I fyrstu
útgáfunni eru öll orðin í þessari tilvitnun úr kvæði Jóhanns. í seinni útgáf-
unni eru að mestu leyti valin önnur orð til að tjá hið sama, og verður ekki
séð að þessi umorðun auki listrænt gildi textans nema síður sé. Hér skal
ekkert fullyrt um ástæðu þessarar ráðabreytni. En benda má á það að árið
1952 annaðist Halldór Laxness útgáfu á Kvœðum og ritgerðum Jóhanns
Jónssonar og hefur hann þá að sjálfsögðu rýnt gaumgæfilega í ljóð skáldsins.
Er hugsanlegt að útgáfustarfíð hafi vakið eítirþanka um að seilst hafi verið
um of í Söknuð Jóhanns eftir föngum í skáldsöguna sem fékk þessa breytingu
þremur árum síðar?
í þessum umrædda kafla sögunnar fmnur Ólafur Kárason sig rændan
allri hamingjuvon. Hans eigið líf er honum sjálfum óviðkomandi og fram-
andi; „rödd tómsins“ nístir hjarta hans; lífsfirringin og tómleikinn ríkja ein.
Hér verða skil í lífi Ólafs Kárasonar; hann er í raun að kveðja líf sitt, en í
sama mund verður sú „gestkoma í lífi hans“ að unglingstelpan Jasína
Gottfreðlína bætist í nemendahóp hans. Síðar spyr hann sjálfan sig hvort
TMM 1996:4
37