Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Qupperneq 55

Á vegaskránni eru tiltekin heiti
veganna, sem og heiti upphafs- og
endapunkta hvers kafla innan þeirra
(Vegagerð ríkisins, 2008b).
Hægt er að búa til númerakerfi fyrir
fornar leiðir á ýmsan hátt. Til dæmis er
hægt að gefa leiðunum númer óháð
annarri flokkun, eins og Vegagerðin
gerir, en taka fram í öðrum reit hvaða
flokki hún tilheyrir. Það er hægt að
úthluta hverjum leiðaflokki ákveðinn
númerafjölda og þá gefa númerin til
kynna hvaða flokki leiðirnar tilheyra.
Þá er einnig hægt að gefa til kynna
hvaða flokki hver leið tilheyrir með
bókstaf sem settur er framan við
númerið sem leiðin fær. Hér er lagt til
að hverjum leiðaflokki verði úthlutað
ákveðnum númerafjölda. Leiðir sem
liggja milli landshluta eru fæstar en þær
eru fleiri en tíu talsins þannig að ekki er
hægt að miða við að þær fái eins stafs
tölu. Þó að þær séu sennilega ekki 100
er ágætt að hafa næg laus númer fyrir
hvern flokk og því fær þessi flokkur
númerin 1-100. Leiðir sem liggja milli
sýslna eru töluvert fleiri en milli
landshluta en ekki mun það vera
gríðarlegur fjöldi leiða svo að óhætt er
að sá flokkur fái númerin 101-1000.
Leiðir innan héraðs eru mjög margar og
fá þær númer frá 1001-10000. Ekki er
endilega búist við því að skráðar verði
10.000 leiðir innan héraðs á landinu
öllu en það er auðvelt að muna að leiðir
á þessu tölubili séu leiðir innan héraðs.
Aukaleiðir fá þá númer frá 10000. Til
þess að taka af allan vafa um að um
leiðir sé að ræða eru númerin auðkennd
með bókstafnum L: L100. Ef leiðum er
skipt upp í kafla til þess að gera
vettvangsskráninguna viðráðanlegri fær
hver kafli lítinn bókstaf auk númers
leiðarinnar. Kafli á leið milli landshluta
gæti þá fengið númerið L001a.
Minjarnar sem eru á og við leiðir
gætu fengið númer sem samanstanda af
númeri leiðarinnar sem þær tilheyra auk
hlaupandi númers eins og gert er í
annarri fornleifaskráningu, dæmi:
L001a:1. Slíkt númerakerfi myndi auka
hættu á því að minjar verði tvískráðar,
sér í lagi ef minjar sem tengjast leiðum
hafa önnur hlutverk en sem samgöngu-
minjar. Þegar skrá á samgönguminjar
sem ekki er hægt að tengja tiltekinni
leið (sbr. vöð) er ekki hægt að gefa
þeim númer sem byggir á leiðanúmera-
kerfinu.
Álitamál í tengslum við leiðaskráningu
Algengt mun vera að leiðir nái út fyrir
það svæði sem verið er að skrá
fornleifar á hverju sinni. Ein af
ástæðum þess að leiðaskráning hefur
ekki verið með fullnægjandi hætti er að
skráningarmenn hafa ekki vitað hvernig
eigi að bregðast við því. Lausnin er
einföld. Ef þeim aðferðum er beitt sem
hér hafa verið settar fram eru heimildir
um leiðina og legu hennar skráðar og á
vettvangi er sá hluti hennar skráður sem
er innan skráningarsvæðisins. Í
skráningunni er það tekið fram að leiðin
sé ekki fullskráð. Sá sem síðan skráir
aðliggjandi svæði sem leiðin liggur
áfram um getur tekið upp þráðinn og
stuðst við heimildavinnuna sem hefur
verið unnin. Ef aðstæður leyfa og það er __________
54
Fornar leiðir á Íslandi
raunhæfur kostur, er æskilegast að
leiðinni sé fylgt til enda, eða eins langt
og aðstæður leyfa, þó að hún kunni að
fara út fyrir skráningarsvæðið í það og
það skiptið.
Æskilegri aðferð til þess að skrá
leiðir á vettvangi hefur verið lýst hér að
framan. Eins og með aðrar minjar teljast
leiðir ekki fullskráðar fyrr en þær hafa
verið skráðar á vettvangi en það er
nauðsynlegt til þess að fá allar
upplýsingar um leiðirnar og minjarnar
sem eru á þeim. Án þess verður því
markmiði ekki náð að fá sem ítarlegasta
mynd af samgöngukerfinu á hinum
ýmsu tímum, mannvirkjum sem því
tengjast og breytingum á því.
Strangt til tekið þarf að ganga allar
leiðir og er þessi aðferð af þeim sökum
mjög tímafrek. Það má því hugsa sér að
leiðir verði skráðar með blandaðri
tækni. Hægt er að velja úr þau svæði
þar sem líklegt þykir að finna sýnilegar
leifar leiða og samgönguminja og skrá
þær á vettvangi en nota aðrar aðferðir
við að skrá svæði þar sem minni líkur
eru til þess að sjá neitt á vettvangi. Það
myndi fækka skrefunum til muna.
Flest mælir með því að leiða-
skráning fari fram samhliða annarri
fornleifaskráningu. Við báðar þessar
gerðir skráningar er unnið með sömu
heimildir að mestu leyti og svipuðum
aðferðum er beitt. Skráningarmenn
þurfa að kynna sér vel skráningar-
svæðið og fer dýrmætur tími í það sem
hægt væri að spara ef sami aðili sæi um
skráningu allra minja, líka leiða. Þá má
ekki gleyma því að allar minjar eru
samtvinnaðar og þær þarf að skoða í
samhengi. Skráning grunnkerfis alfara-
leiða á 19. öld getur verið hluti af
undirbúningsvinnu fyrir fornleifa-
skráninguna eða hægt er að hugsa sér
að hún verði sérverkefni á landsvísu.

Samantekt og niðurstöður
Fornar leiðir eru margslungnar og
flóknar fornleifar sem erfitt hefur reynst
að skrá á fullnægjandi hátt með
núverandi aðferðum í fornleifa-
skráningu. Leiðir eru áhugaverðar
minjar sem geta sagt okkur margt um
heim fortíðar því þær hafa tengt alla
áfangastaði hvers tíma og endurspegla
breytingar í samfélaginu. Það ætti því
ekki að leika vafi á mikilvægi þess að
skrá og rannsaka þennan minjaflokk.
Markviss umfjöllun um leiðir á
tilteknum tímabilum í fortíðinni þarf að
byggja á heildarmynd af leiðakerfinu
sem fæst með skráningu leiða og
samræmdum skilgreiningum og flokkun
þeirra. Þörf er á nýrri skráningaraðferð
fyrir leiðir sem tekur mið af eðli þeirra
og umfangi.
Löng hefð er fyrir því á Íslandi að
skipta leiðum í alfaraleiðir og aukaleiðir
og hefur sú skipting verið lögð til
grundvallar í þessari grein. Alfaraleiðir
eru lykillinn að skilningi á samgöngu-
kerfinu í stærra samhengi og hefur þeim
verið gefið meira vægi hér að framan en
aukaleiðum og þeim skipt frekar í
alfaraleiðir milli landshluta, alfaraleiðir
milli sýslna og alfaraleiðir innan héraðs.
Önnur skilgreiningaratriði fyrir fornar
leiðir eru hér talin vera hvort leið er
fjall- eða byggðavegur og hvort umferð
um hana var árstíðabundin. __________
55
Kristborg Þórsdóttir