Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Qupperneq 95

að markmið kynjafornleifafræði sé að
kanna fjölbreytileika samfélagslegra
tengsla (Damm 1991, bls. 134).
Þrátt fyrir að almenn sátt ríki um
gagn og gildi kynjafornleifafræðinnar er
stundum gefið til kynna að hún geti
aldrei átt við fornleifafræðilegan efnivið
sem heild, heldur einungis afmarkaða
þætti. Með slíku telur Sørensen að reynt
sé að grafa undan kynjafornleifafræði,
en sömu gagnrýnisraddir segir hún hafi
haldið fram litlu vægi kynja-
fornleifafræði fyrir heildarmyndina þar
sem efniviður kynjafornleifafræðinnar
nái ekki til þess sem liggi utan við
konur, hlutverk þeirra og verkefni
(Sørensen 1996, bls. 51-52). Ástæðuna
fyrir þessu telur Sørensen liggja hjá
þeim sem leggi stund á kynja-
fornleifafræði þar sem nálgunin hafi
verið undir of miklum áhrifum
femínískrar fornleifafræði þar sem
áherslan hafi verið á að finna kyngervi í
efniviðnum. Það sem Sørensen vill er
að hugsað sé um það hvernig t.d. konur
og málmsmíði tengdust fremur en að
reynt sé að finna konur sem voru
málmsmiðir (Sørensen 1996, bls. 51-
52).
Ástæðan fyrir því að rannsakað var
hvernig hlutir hefðu mótandi áhrif á
kyngervi, var í upphafi femínískar
fornleifafræði hluti af því markmiði (og
þeirrar löngunar) að gera konur
sýnilegar í fortíðinni. Sørensen segir
þær niðurstöður sem fengist hafa úr
þessari nálgun hafa valdið henni
vonbrigðum að því leyti að þetta hafi
ekki haft í för með sér breyttan skilning
á fortíðinni að nokkru marki. Að hennar
mati leiddi þessi nálgun kynja-
fornleifafræði á ranga braut við það að
greina hvernig kynjaður skilningur á
uppbyggingu samfélaga fáist. Hún telur
að áherslan á aðlögun fyrirliggjandi
aðferðafræði fornleifafræði hafi leitt til
þess að þróun á hugtökum kynja-
fornleifafræðinnar hafi verið vanrækt.
Til að mynda telur hún að tengsl kyns
og kyngervis, bæði sem hugtaka og
fyrirbæra, hafi ekki verið nægilega
könnuð (Sørensen 2000, bls. 71).
Fyrirliggjandi aðferðafræði gerði ekki
ráð fyrir óhlutbundnum atriðum eins og
kyngervi þar sem aðferðafræði
fornleifafræðinnar, þ.e.a.s. sá þáttur sem
lýtur að uppgrefti, hefur verið undir
miklum áhrifum frá og mótast af raun-
hyggjulegum (e. positivist) aðferðum.
Alhæfingar og mynstur voru það sem
leitað var að innan þeirra sviða og því
féll fjölbreytni og óræðni kyngervanna
illa að þeim (Gilchrist 1999, bls. 26).
Sørensen vill að innan kynja-
fornleifafræði sé fyrst og fremst lögð
stund á fornleifafræði - fremur en
femínískar rannsóknir (Sørensen, 2000,
bls. 205). Sem dæmi um þetta nefnir
hún eigin rannsókn á konum og
málmsmíði sem birtist m.a. í greininni
„Identifying or Including: Approaches
to The Engendering of
Archaeology“ (Sørensen 1996). Hefð-
bundin femínísk nálgun hefði beinst að
því að gera konur sýnilegri í
málmvinnslu og gera þannig konur að
málmsmiðum. Markmiðið með því
segir Sørensen, hefði þá verið að gera
__________
94
Undir mold og steinum...
konur hluta af sviði sem þeim hefði
áður verið haldið utan við. Þetta telur
hún of takmarkaða nálgun þar sem það
geri málmvinnslu að annað hvort
kvenkyns- eða karlkyns starfi og gefi
ekki innsýn inn í hvaða samhengi
málmvinnsla var innan samfélagsins.
Að mati Sørensen er slík nálgun mun
betri fyrir kynjafornleifafræði en sú
hefðbundna þó svo hún gefi ekki af sér
eins afgerandi niðurstöður. En hún telur
að til lengri tíma litið sé þetta mun
gagnlegra (1996, bls. 54-55).
Styrkur slíkra nálgana fyrir kynja-
fornleifafræði segir hún vera að með
þeim geti konur verið miðlægar sem
rannsóknarefni hvort sem þær hafi verið
miðlægar í tiltekinni framkvæmd eða
athöfn, eða ekki. Hún segir að þetta
þurfi ekki að breyta neinu varðandi
stöðu kvenna eða að með þessu verði
þær jafningar karla í fortíðinni, heldur
sé markmiðið það að þær verði
jafnmikill hluti af rannsóknarefninu
(Sørensen 1996, bls. 55).
Birtingarmynd kyngervis í fornleifa-
fræðilegum efnivið er ekki auð-
greinanleg. Kyngervi er ekki hægt að
grafa fram, engin ákveðinn líkamshluti
inniheldur það og enginn sérstakur
gripur sem býr yfir því (Sørensen 2000,
bls. 53). Þessir annmarkar kyngervis
eru sjaldan teknir með í dæmið að mati
Sørensen og að kyngervi séu eignaðir
eiginleikar út frá ákveðnum gripa-
hópum. Annmarkarnir eru einna
greinilegastir, segir hún, í rannsóknum
á gröfum og grafarumbúnaði þegar
takast þarf á við einstaklinga sem
bjuggu bæði yfir kyni og kyngervi
(Sørensen 2000, bls. 53-54).
Sørensen nefnir að oft sé spurt
hvernig hægt sé að fylgjast með
kyngervi og hvernig hægt sé að vita
hvort hlutur innihaldi kyngervi. Hún
telur að slíkum spurningum sé
ógerningur að svara. Að minnsta kosti
ekki þegar þær eru lagðar fram eins og
kyngervi sé hlutur, það sé það ekki –
kyngervi sé ferli, hegðunarmynstur og
áhrif þess. Slíkar spurningar eru þó að
vissu leyti skiljanlegar, því eitt af
aðalviðfangsefnum fornleifafræðinnar
eru jú hlutir. Afleiðingar þessa, segir
Sørensen, sé að kynjafornleifafræði
verði að beina sjónum sínum að miklu
leyti að hlutum til þess að öðlast
skilning á því hvernig kyngervi mótast
af hlutum og notar þá. Hlutir vekja
viðbrögð, kalla fram minningar og
tilfinningar (Sørensen 2000, bls. 70-71;
78). Aukin áhersla á hlutinn hefur
einmitt komið fram í fornleifafræði,
m.a. innan svokallaðar samhverfrar
fornleifafræði (e. symmetrical
archaeology).
Því er oft haldið fram að innleiðing
femínisma í fornleifafræði hafi átt sér
óvenju langan aðdraganda miðað við
aðrar fræðigreinar. Það er sökum þess
að kynjafornleifafræði sem undirgrein
innan fagsins var ekki komið á fót fyrr
en um 10-20 árum eftir að femínískar
kenningar fóru að hafa mikil áhrif í
mörgum öðrum fræðigreinum (Gilchrist
1999, bls. 26). Að mati Gilchrist má
sem fyrr segir rekja aðalástæðuna fyrir
tregðu vissra aðila innan fornleifafræði
__________
95
Sandra Sif Einarsdóttir