Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Síða 112

Þó er þessi þriðja bylgja síður minna
prófemínísk en þær fyrri og byggir
einnig á hugmyndum höfunda þriðju
bylgju femínískra fræða eins og Judith
Butler (1990) sem hafnað hefur þeirri
hugmynd að hægt sé að fjalla um
líffræðilega mótað kyn og félagslega
mótað kyngervi sem aðskildar hug-
myndir. Þess í stað segir Butler að
hugmyndir okkar um kyn, kyngervi og
kynhneigð séu ávallt félagslega mótaðar
og að kyngervi sé líkamnað (e.
embodied). Hugmynd Butler um
líkamnað kyngervi byggir að stórum
hluta á kenningu franska félags-
fræðingsins Pierre Bourdieu um habitus
(1977) en Butler styðst einnig við seinni
kenningar Michel Foucault um vald.
Butler hefur sagt að líkömnuð verund
(e. embodied being) sé í raun útkoma á
síendurteknum flutningi (e.
performance) ákveðinna fordæma
(Butler 1993, bls. 12-16, 101-119). Hin
ákveðnu fordæmi má einnig kalla hinar
fullkomnu ímyndir (e. archtypes)
karlmennsku og kvenleika en
samkvæmt hugmyndum Butler (1993)
verða þessar fullkomnu ímyndir þó
aldrei fullkomlega líkamnaðar, þ.e.
enginn nær fullkomnun. Þegar litið er á
kyngervi sem líkamnað og upplifað er
einnig hægt að komast frá tvíhliða
andstæðuparinu karlar:konur í átt að
meiri fjölbreytileika sem byggir meðal
annars á því að mótun kyngervis sé
bæði persónubundin, þ.e. tengd lífsferli
viðkomandi manneskju (sjá t.d. Dawson
1991), og að sami líkaminn geti
líkamnað bæði karlmennsku og
kvenleika (Halberstam 1998; 2005).
Karlmennska og kvenleiki eru því ekki
andstæðir pólar og má frekar hugsa um
þau sem einhverskonar litróf eða mengi
kyngerva.
Innan karlafræðanna hefur þessi
þróun mála orðið til þess að kastljósinu
hefur verið beint að hversdagslegri
þáttum karlmennskunnar, s.s. að körlum
sem feðrum og sambandi þeirra við
heimilið (Townsend 2002), hvernig
móta megi karlmennsku drengja með
hugsjóninni um kynjajafnrétti (Ingólfur
Á. Jóhannesson 2004) og hvernig
karlmennska sé búin til og flutt í
netheimum (Kendall 2002).
Stephen Whitehead (2002) hefur
skilgreint karlmennsku sem orðræðu og
byggir þar, líkt og Judith Butler gerði
áður, á umfjöllun franska heim-
spekingsins og félagsfræðingsins
Michel Foucault um vald. Í seinni
skrifum sínum lagði hann til að
skilgreina mætti orðræðu um vald á
eftirfarandi hátt: „Við megum ekki
ímynda okkur að heimur orðræðunnar
skiptist í samþykkta orðræðu og úti-
lokaða orðræðu, eða í ríkjandi orðræðu
og þá undirokuðu; heldur sem aragrúa
af hlutum orðræðunnar sem birtast á
mismunandi stigum“ (Foucault 1984,
bls. 10, tilvitnun í Whitehead 2002, bls.
104, þýð. höfundar).
Whitehead segir að einnig sé hægt
að hugsa um karlmennsku sem orðræðu
á þennan sama hátt. Manneskjur séu því
„...eðlislega tengdar orðræðunni,
líkamnaðar og aldar upp í orðræðu, en
hafi einnig getuna til að spegla sig í
orðræðunni – þar sem takmörk
speglunarinnar ráðist af þeim hlutum __________
112
Að opna öskju Pandóru
orðræðunnar sem aðgengilegir eru
hverju sinni“ (Whitehead 2002, bls. 105
þýð. höfundar). Orðræða um karl-
mennsku er því í stöðugri mótun og
ekki einkamál karla heldur taka allir
þátt í mótun orðræðunnar. Kynja-
fræðingurinn Eve Sedgwick hefur lýst
því hvernig hún tekur þátt í þessari
orðræðu: „Sem kona fæst ég við
karlmennsku sem neytandi; ég neyti
hennar þó ekki meira heldur en
karlmenn; og eins og karlmenn þá tek
ég einnig þátt í að móta karlmennsku og
flytja hana“ (1995, bls. 13, þýð.
höfundar).
Með póststrúktúralískri sýn á vald
hefur Ingólfur Ásgeir Jóhannesson fylgt
Whitehead að máli og sagt: „Við erum
skapendur hugmynda og athafna en
jafnframt tökum við upp orð, hug-
myndir og aðgerðir (þ.e. þrástef), t.d.
þau viðhorf til drengja og stúlkna sem
eru í boði hverju sinni. Meðvitað og
ómeðvitað miðum við við hvaða
hugmyndir og siðferði eru viður-
kennd“ (Ingólfur Ásgeir Jóhannesson
2004, bls. 61). Þannig má skilja
hugmyndir okkar um kyngervi sem
einskonar habitus (sbr. Bourdieu 1977)
sem við mótum með orðum, gjörðum
og venjum en um leið mótar okkur,
orðin, gjörðirnar og venjurnar.
Með því að skilgreina karlmennsku
og kvenleika sem orðræðu má einnig
skilja betur tengslin á milli atburða,
hegðunar og hugmynda. Þegar karl-
mennska er skilgreind sem orðræða er
jafnframt hægt að gera ráð fyrir því að
einstaklingar sem taka þátt í orð-
ræðunni geti tileinkað sér hluta hennar
og haft áhrif á hana fyrir atbeini (e.
agency) sitt en þeir eru þó háðir því að
sökum ýmissa annarra þátta, s.s. aldurs,
stéttar, líkama, þjóðernis og ekki síst
lífshlaups, eru þeir takmarkaðir við
ákveðna hluta orðræðunnar hverju sinni
(Whitehead 2002, bls. 110). Whitehead
tekur sem dæmi um takmörkun við
hluta orðræðunnar vald feðraveldisins
yfir konum af asísku bergi brotnu. Vald
feðraveldisins geti verið mismunandi
eftir því hvort þessar konur hafi flust til
Evrópu, í þessu tilfelli til Bretlands, eða
ekki, þ.e. hvort þær hafi getað tileinkað
sér orðræðuna í Bretlandi sem byggir að
einhverju leyti á vestrænum hug-
myndum um kvenfrelsi. Þær konur sem
flytjast til Bretlands geti þó aldrei
sökum uppruna síns og þeirrar
menningarlegu mótunar sem átti sér
stað fyrir flutninginn orðið jafn
„frjálsar“ og breskar konur (Whitehead
2002, bls. 106-107).
Þó þessi félagslega þriðja bylgja
orðræðunnar um karlmennsku nái að
komast burt frá tvíhliða andstæðuparinu
karlar:konur sem byggir annaðhvort á
líffræðilegum mun eða pólitískum
heildum geta málin vandast þegar við
einsetjum okkur að fjalla um kyngervi í
fortíðinni. Því er vert að spyrja hvernig
hægt sé að fjalla um karlmennsku í
fornleifafræði án þess að karlmennsku
sé einfaldlega bætt út í hugtakasúpuna
og hrært vel í (sbr. hin fleyga setning:
„að bæta konum inn í söguna og hræra
vel í“. Sjá Boxer 1982, bls. 258;
Tringham 1991, bls. 95).
__________
113
Sindri Ellertsson Csillag