Skírnir - 01.01.1984, Page 262

256 EIRÍKUR JÓNSSON SKIRNIR
„Hin þrískipta gerð íslandsklukkunnar er í raun og veru hinn harmsögu-
legi forngríski þríleikur: hver saga hennar, hvert „bindi“ er sjálfstæð
endurtekning hins sama höfuðtema eftir reglu þríleiksins.“ (Kristján Karls-
son. „Formáli". 2. bls. ótölusett).
Og siðar:
„En þó staðhæft sé, að skilningur forlagatrúar liggi til grundvallar ís-
landsklukkunni, jafngildir það vitaskuld ekki því að loka augum fyrir hinu,
að margskonar aðrar lífsskoðanir sjá dagsins ljós í sögunni /. . ./.“ (Kristján
Karlsson. „Formáli“. 6. bls. ótölusett). (289)
Athugasemd:
í umfjöllun sinni um íslandsklukkuna 1949 (íslenzkar nútíma-
bókmenntir 1918—1948) ræðir Kristinn E. Andrésson mag. art.
t.d. um „/. . ./ harmleiksáhrif verksins”. (Leturbreyting E. J.)
Einnig ræðir liann þar um það sjónarmið að „lífssýn örlagatrúar
ríki í verkinu" og segir þá m.a.:
/. . ./ önnur meginhugmynd bókarinnar /. . ./ [er] fólgin í því að líf þjóð-
arinnar sé inexorabilia, „forlög og römm atkvæði", og samræm lögmáli ís-
lendingasagna, en í þeim fari „jafnan illa" /. . ./. Árni vitnar margsinnis í
örlögin. Hann segir við Snæfríði, að þegar hann „hvarf burt og kom ekki
aftur þrátt fyrir gefin heit“, hafi það verið „af því örlögin eru sterkari en
vilji mannsins, eins og lesið er 1 íslendingasögum." Fer hvergi leynt, að Árni
og Snæfríður ráða ekki við örlög sín. Harmsaga þeirra er inexorabilia, og sá
átti einnig að vera titill Hins ljósa mans. /. . ./ streyma öll vötn að þeim
ósi, að vilja sýna að líf þjóðar sem einstaklings sé háð römmum óviðráðanleg-
um, tregaþungum örlögum. Undir það ok er sagan beygð.
Af þessu er ljóst að þegar árið 1949 hafa menn komist að þeirri
niðurstöðu að íslandsklukkan sé örlagabundinn harmleikur; þrí-
þættur þar sem skáldverkið er í þremur bindum sem hvert um
sig ber sérstakt heiti og stendur sem sérstök heild.
Dómnefnd birtir einnig þá skoðun Kristjáns Karlssonar að
ekki megi „loka augum fyrir hinu, að margskonar aðrar lífs-
skoðanir sjá dagsins ljós í sögunni."
Þótt í verkinu birtist margvísleg kenningakerfi í þeirri mann-
lífsskák sem þar er tefld þá er örlagatrúin undirtónn sögunnar
sem skerpist í viðureign við aðrar hugmyndir.
Dómnefnd:
Strax í umfjöllun sinni um þriðja kafla „Klukkunnar" segir ritgerðarhöf-
undur: