Skírnir - 01.01.1984, Page 326

318
PETER HALLBERG
SKÍRNIR
í anda Tillichs önnur. Tilgangurinn með rannsókn hans á Heimsljósi er
ekki síst að finna svar við þeirri spurningu hvort slíkur „gagnrýnandi kirkj-
unnar sem Halldór Laxness" gæti dýpkað „skilning lúthersku kirkjunnar á
íslandi, í því að hann upplýkur islenskan veruleika". Svörin við slíkum
spurningum „ættu að koma kirkjunni á íslandi að gagni, sérstaklega i boð-
un trúar og í trúarfræðslu". Gunnar sér verk sitt sem „tilraun til að hefja
slíka guðfræðilega gegnumlýsingu (Bearbeitung) íslensks skáldskapar" (18).
Með öðrum orðum: Gunnar Kristjánsson kannar skáldskapinn meðal ann-
ars til þess að læra meira um líf manna á íslandi og láta þá þekkingu frjóvga
starf sitt sem prests einmitt í þessu þjóðfélagi. Þetta markmið er í góðu
samræmi við heildarsýn Paul Tillichs á nútíma guðfræði og einnig, að
manni skilst, við kenningu Gadamers um subtilitas applicandi í hugvís-
indum.
2
Um annað stórvirki Halldórs Laxness hefur Eiríkur Jónsson samið mikla
bók, Rœtur íslandsklukkunnar (Reykjavík 1981). Jafn eðlilegt og það er að
kjósa Heimsljós sem dæmi um „Religiöse Gestalten und christliche Motive"
er það sjálfsagt að taka til umræðu íslandsklukkuna ef maður ætlar sér að
grafa fyrir „rætur“ einstakrar sögu í verki skáldsins.
í formála skilgreinir Eirikur tvær hliðar á viðfangsefni sínu: annars vegar
eru „föng skáldsins í söguna", hins vegar listræn „úrvinnsla þeirra". Saman-
tekt hans er jafnframt ætlað „að varpa nokkru ljósi“ á „hlut sögulegs og
bókmenntalegs veruleika í skáldverkinu" (10). Markmið hans er þannig að
gefa „heildarmynd af vinnubrögðum skáldsins" (13). Hvað snertir hina fyrri
hlið verkefnisins, að leita að sögulegum heimildum skáldsins, hefur Eirfkur
unnið af slíkri elju og þefvísi að þar er varla neinu að ráði við að bæta.
Samt má setja ýmis spurningarmerki við vinnubrögð hans og framsetningu
efnisins.
Eiríkur leggur talsverða áherslu á að hann hafi „nálgast íslandsklukkuna"
frá „hlið, óháðri skáldinu" (10). Rannsókn hans sé „ekki byggð á neinum
upplýsingum frá Halldóri Laxness" (12). En sú staðhæfing er varla allskostar
rétt. Eins og hann segir sjálfur í formála sínum hefur hann sótt „upplýs-
ingar um föng í íslandsklukkuna" (12) í vinnubækur skáldsins — enda
hefði það auðvitað verið beinlínis vítavert í þessu sambandi ef hann hefði
ekki gert það. En í þeim gögnum úir og grúir af athugasemdum um heim-
ildir í stóru sem smáu, um bækur sem skáldið hefur notað, um fundarstaði
einstakra sjaldgæfra orða og orðatiltækja o.s.frv. Eru ekki þetta upplýsingar
frá Halldóri Laxness? Eiríkur hlýtur að eiga við það eingöngu að hann hafi
ekki haft persónulegt samband við höfundinn í leit sinni að föngum hans
og hafi aldrei rætt þau við hann sjálfan. En hefði ekki ef til vill verið
fróðlegt að hlusta á skáld sem er enn í fullu fjöri, og setja ekki fyrirfram
bann á slíka uppsprettu þekkingar um efnið?