Bændablaðið - 10.09.2015, Síða 37

37Bændablaðið | Fimmtudagur 10. september 2015
sojabaunum í heiminum. Plantan
sem aftur á móti gefur mest af sér
í krónum og aurum er kannabis.
Reyndar er það svo að ef born-
ar eru saman tölur um verðmæti
nokkurra plöntuafurða á ferkíló-
metra eru þrjá plöntur sem bera af
og allar eru þær ólöglegar. Þetta
eru kannabis, kókaín og ópíum,
fjórða verðmesta plöntuafurðin
eru tómatar. Árlegur afrakstur af
ræktun kannabis á ferkílómetra
er talinn vera um 47,6 milljónir
bandaríkjadala.
Fyrst bannað í Bretlandi
Reglur til að takmarka neyslu á
kannabis voru fyrst settar í Rio
de Janeiro í Brasilíu árið 1829 en
kannabis var bannað í Bretlandi
1928 og árið 1937 í Bandaríkjunum.
Lögin í Bandaríkjunum gerðu ráð
fyrir að sérstakt leyfi þyrfti til að
rækta og nota kannabis og hamp
en þar sem leyfið var aldrei veitt
var í raun um bann að ræða.
Viðhorf stjórnvalda í Banda-
ríkjunum breyttust í seinni heims-
styrjöldinni og var almenningur þá
hvattur til að rækta iðnaðarhamp
undir slagorðinu „Hemp For
Victory“. Fatnaður bandarískra
hermanna í því stríði var að mestu
ofinn úr hampi. Ræktunin var
stöðvuð aftur árið 1957.
Neysla á kannabis í afþreyingar-
skyni hefur um árabil verið leyfð
í Hollandi og Úrúgvæ og í dag er
ræktun og neysla á kannabis leyfð
í nokkrum ríkjum Bandaríkjanna.
Árið 1974 var á Alþingi ákveðið
að taka upp hér á landi sömu lög
um vímuefni og giltu í nágranna-
löndunum á þeim tíma. Samkvæmt
3. grein laga númer 65/1974 um
kannabisefni telst það ávana- eða
fíkniefni sem ólöglegt er að stunda
inn- og útflutning á, sölu, kaup,
skipti, afhendingu, móttöku, fram-
leiðslu, tilbúning og vörslu. Neysla
er þar með ólögleg. Öll brot á þess-
um lögum geta leitt til handtöku,
hárra sekta og fangelsisvistar.
Grasafræði, ræktun og
útbreiðsla
Einær, einkynja planta með öfl-
ugri trefjarót og stinnum og trefj-
aríkum stöngli sem getur náð
sex metra hæð. Blöðin stakstæð,
handskipt og grófsagtennt. Fjöldi
smálaufa á hverju blaði eykst
eftir því sem plantan eldist, eitt í
fyrstu en geta orðið þrettán, sjö til
níu blöð algengust. Smáblöðum
á laufum fækkar að jafnaði í eitt
næst blómunum. Blómin lítil,
grænleit og mörg saman í hnapp
á toppi plöntunnar eða blaðöxlum.
Einstaka planta ber bæði karl- og
kvenblóm. Vindfrjóvgandi í nátt-
úrunni. Fræin olíurík, þrír til fjórir
millimetrar að lengd eða svipuð að
stærð og brennisteinn á eldspýtu.
Plantan er hraðvaxa og kýs sand-
blandaðan, næringarríkan og hæfi-
lega rakan jarðveg. Kjörsýrustig
er pH 6,5 til 7. Fræin geta spírað
við 3° á Celsíus og eftir að plant-
an er komin á legg þolir hún allt
að fimm gráðu frost. Yfirleitt er
plantan ræktuð af fræi en auðvelt
er að fjölga henni með græðlingum.
Í dag vex Cannabis sp. nánast
á hvaða byggða bóli annaðhvort
sem nýbúi í náttúrunni eða undir
umsjón áhugasamra ræktenda. Best
líður plöntunni í hlýju og röku lofts-
lagi en hún þrífst einnig ágætlega á
stöðum þar sem aldrei sér til sólar
– undir raflýsingu.
Saga hampræktunar
Samkvæmt kínverskri goðsögn
færðu guðirnir mannkyninu eina
plöntu að gjöf sem átti að uppfylla
alla þarfir þess. Plantan er formóðir
allra kannabis- og hampplantna í
heiminum.
Fornminjar benda til að nytjar á
Cannabis sp. nái að minnsta kosti
tólf þúsund ár aftur í tímann og að
fræ plöntunnar hafi verið nýtt til
matar. Seinni tíma minjar benda
til að fræin hafi verið notuð og við
trúarlegar athafnir.
Talið er að Kínverjar hafi manna
fyrstir ofið léreft úr hampi fyrir um
4.500 árum og um síðustu aldamót
voru þeir stærstu framleiðendur á
hampþræði í heiminum. Í kjöl-
far þeirra komu svo lönd eins og
Úkraína, Rúmenía, Ungverjaland,
Spánn, Síle og Frakkland.
Kannabis er fyrst getið í Veda-
bókum hindúa frá því um 2000 fyrir
Krist þar sem plantan er kölluð
fæða guðanna.
Elsta skráða vestræna heim-
ild um notkun á kannabis er að
finna í riti gríska sagnfræðingsins
Heródotusar. Þar segir hann frá sið
Skythia, þjóð sem bjó í Mið-Asíu,
sem fólst í því að hafa með sér fræ
kannabisplöntunnar í gufubað og
kasta þeim á glóandi steina. Því
næst önduðu þeir að sér reyknum
og öskruðu af hlátri og gleði.
Á 17. og 18. öld réðu Rússar stór-
um hluta verslunar með hamp í heim-
inum og framleiddu þjóða mest af
seglum og köðlum. Kaðlar úr hampi
voru algengir í hengingarsnúrur við
aftökur og eru það líklega enn í dag.
Spánverjar fluttu hampfræ með
sér vestur yfir haf og hófu ræktun á
honum í Síle 1545 en fyrsta hampin-
um var sáð í Norður-Ameríku 1607.
Nánar tiltekið í Virginíu þar sem höf-
uðborg ríkisins Richmond byggðist
upp í kringum þá ræktun.
Í frelsisstríði Bandaríkjanna undan
Bretum bönnuðu hinir síðarnefndu
innflutning á hampi til nýlendunnar
og var hampræktun í Bandaríkjunum
því mikil allt frá stofnun þeirra. Bæði
George Washington og Thomas
Jefferson, fyrsti og þriðji forseti
Bandaríkjanna, ræktuðu hamp til
iðnaðar. Því hefur verið haldið fram
að sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna
sé skrifuð á pappír sem unninn er úr
hampi. Það mun aðeins vera að hluta til
rétt því pappírinn er gerður úr blöndu
að þráðum úr líni, hampi og bómull.
Hampur var lengi nothæfur sem
gjaldmiðill í Bandaríkjunum og
á tíma hægt að borga skatta með
honum. Árið 1916 voru bændur í
Bandaríkjunum skyldaðir til að rækta
ákveðið magn af hampi árlega.
Nytjar
Maríjúana eða kannabis er unnið úr
laufblöðum plöntunnar, aðalleg C.
indica, en hass og hassolía úr blómun-
um. Plantan hefur lengi verið álitin
lækningajurt og efni úr henni notuð
til að lina þjáningar við langvarandi
veikindi.
Deilur um hvort leyfa eigi notk-
un plöntunnar í lækningaskyni hafa
staðið lengi. Í seinni tíð hafa stór
lyfja- og líftæknifyrirtæki lýst áhuga
á að rannsaka plöntuna enn frekar en
þegar hefur verið gert og kanna betur
möguleika hennar til lækninga.
Hugmyndir um neyslu á kanna-
bis skiptast nánast í svart og hvítt
þar sem annar hópurinn telur neysl-
una skaðlausa og jafnvel mannbæt-
andi. Hinn hópurinn segir neysl-
una stórhættulega og getað valdið
alvarlegum sjúkdómum eins og
þunglyndi og geðklofa.
Neysla á kannabis er trúarlegs
eðlis hjá rastaförum sem rekja upp-
runa sinn til Eþíópíu en búddistar
líta almennt svo á að víman sem
fylgir neyslu kannabis hafi slæm
áhrif á hugleiðslu og tefji fyrir
hreinsun hugans.
Nytjar á hampi, C. sativa, eru
ótrúlega margar og ólíkar og hátt
í 25 þúsund mismunandi vöru-
flokkar framleiddir úr honum. Úr
trefjum hamps er búinn til pappír
og vefnaðarvara. Fyrstu Levi‘s
gallabuxurnar voru saumaðar úr
striga sem var ofinn úr hampi og
markaðssettar fyrir gullgrafara
vegna þess hversu endingargóðar
þær voru. Í dag er fatnaður sem í
er hampþráður yfirleitt blanda af
hampi, bómull eða silki til að mýkja
áferðina. Hampþræðir eru notaðir
sem íblöndunarefni við trefjaplast
og að finna í gólfteppum, áklæði
húsgagna og sem byggingarefni
og einangrun í húsum, hjólhýsum
og bifreiðum.
Bílaframleiðendur eins og
Audi, BMW, Ford, GM, Chrysler,
Honda, Iveco, Lotus, Mercedes,
Mitsubishi, Porsche, Volkswagen
og Volvo eru í síauknum mæli
farnir að nota hamp við framleiðslu
á innra og ytra borði bifreiða.
Plöntuhlutar hamps eru einnig
notaðir sem dýrafóður og sem
þekja til að halda niðri illgresi í
gróðurhúsum. Tilraunir með að
framleiða lífdísil úr hampi lofa
góðu.
Fræolían til margra hluta
nytsamleg
Úr fræinu er unnin olía sem er
notuð í lækningaskyni og sem
íblöndunarefni í málningu,
snyrtivörur og í iðnaði. Olían er
notuð til matargerðar, sem íblandað
fæðubótarefni í matvælum og í
hampmjólk. Þurrkuð og mulin fræ
þykja ágæt til baksturs. Auk þess
sem fræin eru gefin sem dýra- og
fuglafóður.
Hampur á Íslandi
Fyrstu skráðu heimildir um ræktun
á hampi á Íslandi er að finna í bréfi
sem Vísi Gísli sendi syni sínum árið
1670 þar sem hann segir frá tilraun-
um sínum með að rækta innfluttar
plöntur. Á listanum er meðal annars
að finna bygg, kúmen, spínat og
hamp.
Hampur er nefndur sem hugsan-
leg ræktunarplanta í Íslenskri urta-
garðsbók sem Ólafur Olavius þýddi
úr dönsku og gaf út árið 1770.
Í Garðagróðri eftir Ingólf
Davíðsson og Ingimar Óskarsson,
sem kom fyrst út árið 1950, segir
meðal annars um hamp: „Úr stöngul-
trefjunum er unninn hampur, sem er
hafður í kaðla, snæri, striga o.s.frv.
Jurtin er ræktuð til skrauts, vegna
þess hve blaðfalleg hún er. Þarf skjól.
Gott er að binda hana við prik til
stuðnings. Þrífst vel. Fjölgað með
sáningu.“
Elsta örugga heimild sem
greinarhöfundur hefur aflað sér um
að kannabisafurð hafi verið flutt
til landsins til skemmtibrúks er frá
1956. Það ár kom til lands djasspí-
anisti, ættaður frá Ghana, með alla
vasa fulla af hassi. Hann reyndi að
kynna efnið fyrir íslenskum djass-
istum, en þeim fannst það líkjast
þurrum skít og kusu að halda sig
við búsið.
Neysla á kannabis hófst fyrir
alvöru á Norðurlöndunum á miðj-
um sjötta áratug síðustu aldar og
hefur siðurinn að öllum líkindum
borist hingað til lands frá Danmörku
á þeim tíma.
Fyrir tæpum áratug var gerð
tilraun með ræktun á iðnaðarhampi
í Eyjafirði og gekk ræktunin vel en
áform um áframhaldandi ræktun
gengu ekki eftir.
Erfitt er að gera sér grein
fyrir því magni af kannabis sem
ræktað er á Íslandi. Í skýrslu
Ríkislögreglustjóra um þróun
afbrota árið 2010 kemur fram að
lagt hafi verið hald á 100 til 200
kannabisplöntur á viku árið 2009
en 900 plöntur allt árið 2008.
Ein skýringin á þessari aukningu
kann að vera að ræktun innanlands
hafi aukist vegna gjaldeyrishafta
í kjölfar efnahagshrunsins 2008.
Hver svo sem ástæðan er þá er
eftirspurnin greinilega mikil enda
hagnaðarvonin mikil.
Sé miðað við að rækta megi
tvær kannabisplöntur á fermetra
undir lýsingu og hvor planta gefi
af sér 200 grömm af þurrefni á
fjögurra mánaða fresti, sem er
varlega áætlað, eða 400 grömm
samanlagt, má fá um 1.200 grömm
af þurrefni á ári. Sé áætlað sölu-
verð á hverju grammi 3.500 krónur
og það margfaldað með 1.200 er
afraksturinn af hverjum fermetra
4,2 milljónir króna á ári fyrir utan
kostnað.
Vandræði með skiptimynt
Að sögn þeirra sem til þekkja hafa
komið upp nokkur vandræði og
skiptimynt iðulega vandamál við
verslun á kannabisvarningi eftir að
hraðbankarnir drógu úr afgreiðslu
á 500 króna seðlum og verðið á
gramminu hækkaði úr 3.000 í
3.500 krónur.
Upprunni plöntunnar er í Mið-Asíu við Himalayafjöllin. Undirtegundin C.
sativa þróaðist í norður frá fjöllunum til textílgerðar en C. indica í suður
Til aðgreiningar eru undirtegundir plöntunnar kallaðar hampur og kannabis.
Kaðlar úr hampi voru algengir í
hengingarsnúrur við aftökur og eru
það líklega enn í dag.
Í seinni heimsstyrjöldinni var almenn-
ingur í Bandaríkjunum hvattur til að
rækta iðnaðarhamp undir slagorðinu
„Hemp For Victory“.
Afrakstur ræktunar nokkurra nytjaplantna í bandaríkjadölum á hektara.