Tímarit Hjúkrunarfélags Íslands - 01.03.1973, Síða 25

stórvandamálin koma fljótt í
ljós: Karlmannlegt hlutleysi
gagnvart konunni veldur mest-
um áhyggjum. Skýra skal strax
frá lífshættuleysi sjúkdómsins,
og hafa ber fullan skilning á
félagslegum vandkvæðum sjúkl-
ings. Eiginkonum ber að sýna
kröfulausan skilning á vandan-
um, því að oft kemur það sjúkl-
ingum úr sexual depression, sem
þeir stundum ná sér annars
aldrei úr.
< :iiic(‘r iirosliilar.
Krabbamein í blöðruhálskirtli
er algengast krabbameina með-
al karla í vestrænum löndum.
Hér á landi er það þó í öðru
sæti, 10%, en krabbamein í
maga langalgengast, 30%. Við
krufningu hefur fundizt krabba-
mein í kirtlinum í 5% af körl-
um um fimmtugt og 50—60%,
þegar aldurinn er orðinn 80 ár.
Meinið vex oftast út frá aftari
hluta kirtilsins, og er betur, því
að fyrsta greining fer oftast
fram við þreifingu.
Um orsakir er ekki vitað, þótt
margar séu tilgáturnar. Vöxt-
urinn mun þó að miklu leyti
háður hormónaskiptum, enda er
sú vissa notfærð, þegar til með-
ferðar kemur. Náið samspil er
hér á milli hormóna í heiladingl-
inum, nýrnahettum, eistum og
blöðruhálskirtli.
Vextinum er gjarnan skipt í 4
stig, og er það í samræmi við
greiningu, meðferð og horfur.
I. (Latent). Krabbameinið
finnst af „tilviljun", þ. e. við
skoðun hjá meinafræðingum, og
hefur þá kirtillinn ekki gefið
uein einkenni og ekkert fundizt
við venjulega skoðun.
II. Afmarkaður vöxtur, sem
finnst við þreifingu, en gefur
engin einkenni, ekki dreifing og
ekki hækkaðir súrir fosfatasar.
III. Krabbameinið vaxið í
gegnum hýðið (capsula), en hef-
ur ekki borizt víðar. Súrir fos-
fatasar ekki hækkaðir.
IV. Dreifing út fyrir kirtil-
inn og súrir fosfatasar hækk-
aðir.
Þegar greining kemur fram,
er talið, að yfir 80% séu á III.
og IV. stigi.
Auk ofannefndrar stiggrein-
ingar er einnig greind gerð
frumunnar og útlit og þar með
meinsins. Ef frumurnar líkjast
að miklu leyti hinum eðlilegu
frumum kirtilsins, er hún vel
sérhæfð eða með öðrum orðum
lítt illkynja. I öðru lagi, ef
frumu- og vefjamynd meinsins
er orðin verulega frábrugðin
eðlilegum kirtilvef, er sagt, að
fruman sé miðlungi sérhæfð eða
miðlungi illkynja. I þriðja lagi,
ef frumur meinsins og vefur
eru mjög frábrugðin eða í engu
lík eðlilegum kirtilvef, þá er tal-
að um, að fruman sé lítt sérhæfð
eða mjög illkynja. Þessi grein-
ing hefur allmikil áhrif á horf-
ur og meðferð sjúkdómsins.
Dreifing (metastasar) verð-
ur í fyrsta lagi beint út frá
kirtlinum til umhverfisins og
þá aðallega sæðisblöðru, upp
undir þvagblöðru, kringum enda-
þarm, en þó er sjaldgæft, að
meinið vaxi í gegnum enda-
þarmsvegginn. Meinið berst
síðan með eitlabrautum og blóð-
rás til fjarlægari staða. Eitla-
brautirnar eru þær, sem liggja
meðfram a. iliaca communis og
aorta. Algengustu staðir fyrir
meinvörp eru hryggurinn (lum-
bal), ennfremur mjaðmargrind,
kringum mjaðmarliði. Sjaldnar
í mýkri vefjahluta, en þá helzt
í lungu, lifur og heila. Sums
staðar hefur verið sýnt fram á,
að meinvörp eru fyrir hendi hjá
þriðja hverjum sjúklingi, þeg-
ar sjúkdómsgreining var gerð.
Einkenni eru í stórum drátt-
um söm og við hyperplasiu.
Áberandi er mjög oft verkur
framan við og aftur í endaþarm
og niður í læri. Stundum leitar
sjúklingur fyrst læknis vegna
verkja frá meinvörpum og þá
sérstaklega í mjóbakið. Blóð með
þvagi er ekki eins algengt og
við hyperplasiu.
Greining er gerð fyrst og
fremst með þreifingu gegnum
endaþarm (rectal palpation).
Kirtillinn er við krabbamein
ósléttur, hnútóttur og mjög
harður á svæðum. Stundum
festur við umhverfið með hörð-
um flákum.
Sýni tekið (biopsi) frá mein-
inu staðfestir greininguna. Það
er ýmist tekið með grófri nál
(Weeneman eða Vim-Silver-
man), sem færð er inn í kirtil-
inn fyrir framan endaþarm
(perineal biopsi), eða með fínni
nál (Franzén) gegnum enda-
þarm (trans-rectalt).
Súrir fosfatasar myndast í
kirtlinitm, en einnig í mein-
vörpum, og þegar um meinvörp
er að ræða, eru þeir oftast hækk-
aðir. Varast ber að þreifa kirt-
ilinn skömmu áður en súrir fos-
fatasar eru teknir, því að við
það geta slík efni pressazt út
í blóðið og því gert rannsókn-
ina misvísandi.
Röntgenrannsókn á þeim
svæðum, þar sem meinvörp eru
algengust, gefa að sjálfsögðu
mikilvægar upplýsingar, bæði
með tilliti til greiningar og með-
ferðar.
Meðferð er valin með hliðsjón
af stigi sjúkdómsins og frurnu-
gerð meinsins og að sjálfsögðu
með tilliti til ástands sjúklings.
Sú meðferð, sem til greina
kemur, er:
I. Engin á fyrsta stigi. Fylgj-
ast verður reglubundið með
sjúklingnum.
II. Aðgerð á I. stigi, og er það
sjálfgert vegna þess, að
meinið finnst í kirtlinum
fyrst eftir að búið er að
taka hann. Á II. stigi í mjög
fáum tilfellum og völdum,
og er þá gerð svokölluð
total prostatectomia. Þegar
sjúkdómurinn veldur þvag-
Framh. á bls. 39
TÍMARIT HJÚKRUNARFÉLAGS ÍSLANDS 23