Bændablaðið - 02.11.2017, Blaðsíða 24

24 Bændablaðið | Fimmtudagur 2. nóvember 2017
Staða sauðfjárræktar í nútíð og framtíð
Það er dásamlegt að vera
sauðfjárbóndi og geta stundað sína
daglegu vinnu í nánum tengslum
við náttúruna. Lifa í návígi við
landið, á því og með því. Þurfa að
semja við duttlunga veðurguðanna
nánast á hverjum degi. Huga að
búpeningi. Framleiða góða vöru
þess fullviss að skepnunum er
boðið gott atlæti alla ævi. Partur
af daglegum störfum er útivera
og hreyfing, starfið er gefandi
en krefst einnig þekkingar og
útsjónarsemi.
Það hefur varla farið fram hjá
neinum að sauðfjárræktin er stödd
í kreppu um þessar mundir. Þrátt
fyrir allt framan sagt þá tekur á að
vera sauðfjárbóndi í dag, upplifa
á eigin skinni launaleysi og kröpp
kjör en í ofanálag neikvæða umræðu.
Umræðu þar sem meðal annars er
látið að því liggja að greinin sé ígildi
hálfgerðs þurfalings sem hlaupi
ávallt vælandi til hins opinbera,
jafnvel oft og reglulega, út af öllu
og engu. Þessu er erfitt að sitja undir,
ekki síst þegar hlutirnir eru skoðaðir
í samhengi.
Markaðsdýfur og sveiflujöfnun
Lambakjötsframleiðsla á Íslandi er
frjáls. Engir kvótar eru við lýði og
verðlagning er frjáls á öllum stigum.
Greinin býr við lága tollvernd, enga
fjötra og engar hömlur. Á Íslandi
eru framleidd um 10.000 tonn af
lambakjöti. Frábærri vöru sem er
framleidd á vandaðan og heilnæman
hátt, gleymum því ekki.
• Um 6.500 tonn hafa verið seld
á innanlandsmarkaði. Þar hefur
sala gengið vel, aukning varð
á sölu í fyrra sem hefur haldið
áfram það sem af er þessu ári,
þrátt fyrir að hver Íslendingur
neyti að meðaltali margfalt
meira magns en fólk í löndunum
í kringum okkur. Oft hefur verið
bent á skort á vöruþróun og
bættri framsetningu lambakjöts.
Þeir þættir horfa til bóta, þeirri
þróun þarf að fylgja eftir og gera
enn betur.
• Um 3.500 tonn hafa farið á
erlenda markaði, eða framleiðsla
frá meira en þriðja hverju
sauðfjárbúi. Það er ljóst að vegna
útflutnings vörunnar hefur verið
skapaður fjöldi starfa í dreifbýli.
Rétt er að árétta að útflutningur
leiðir ekki til aukins opinbers
stuðnings. Það má því segja að
greinin hafi einfaldlega nýtt þau
tækifæri til verðmætasköpunar
sem til staðar voru. Sala á u.þ.b.
1.500 tonnum af þessum 3.500
gengur ágætlega. Forsendur
fyrir sölu á um 2.000 tonnum
eru hins vegar brostnar svo hægt
sé að standa undir framleiðslu
vörunnar.
Tvö þúsund tonn af kjöti er algjör
örstærð á alþjóðlegum mörkuðum.
Engu að síður setja þessi 2.000 tonn
veruleika okkar sauðfjárbænda á
hliðina. Því þessi framleiðsla, sem
ekki á samastað lengur á viðunandi
mörkuðum, veldur því að allir
aðrir markaðir komast í uppnám.
Til verður kaupendamarkaður
fyrir allt lambakjöt, líka þau 8.000
tonn sem fóru á markaði sem voru
í jafnvægi og hafa gengið vel.
Niðurstaðan er sú að botninn dettur
úr markaðinum og öllu tapi er ýtt yfir
á frumframleiðandann. Í löndunum í
kringum okkur væri slíkt ekki látið
gerast. Bændur væru ekki settir í þá
stöðu að bera einir ábyrgð á slíkri
niðursveiflu á markaði.
Í Evrópusambandinu og í
Bandaríkjunum tíðkast til dæmis
að kaupa upp vörur af markaði
við þessar aðstæður. Miðað er við
ákveðið lágmarksverð og ef verð
á mörkuðum fer niður fyrir það er
brugðist við með uppkaupum, eða
öðrum mótvægisaðgerðum. Noregur
og fleiri ríki hafa annars konar
verkfæri til að bregðast við. Ástæðan
er einföld. Framleiðsluferlar eru
langir og fjárbinding í landbúnaði
er mjög mikil. Það er ekki skrúfað
fyrir framleiðslu vörunnar á nokkrum
vikum til að bregðast við breyttum
aðstæðum á markaði. Í öllum
þessum löndum er skilningur á
því að samanlagt tap samfélagsins
af fjöldagjaldþrotum bænda í
niðursveiflu og kostnaður við
uppbyggingu þegar betur árar er miklu
meiri en sem nemur sveiflujöfnun til
skemmri tíma. Með þetta í huga fóru
bændur fram á að brugðist væri við
af hinu opinbera með því að setja
lagaskyldu á afurðastöðvarnar um
að þær flyttu út ákveðið hlutfall af
sinni framleiðslu. Þetta var það tæki
til sveiflujöfnunar sem hefði verið
hægt að brúka hérlendis. Með því
hefði mátt koma í veg fyrir mikið
tjón og stjórnlaust hrun.
Markaðsbresturinn kemur til af
ytri aðstæðum, sem bændur höfðu
enga möguleika að hafa áhrif á en
eru m.a. til komnir af ástæðum sem
tengjast stjórnvaldsákvörðunum. Í
því ljósi er sérstaklega nöturlegt að
hið opinbera hafi ekki stigið þarna
tímabundið inn í og axlað ábyrgð,
það hefði ekki þurft að kosta
skattgreiðendur eina krónu. Það hefði
heldur ekki þurft að koma illa við
neytendur þó að því hafi samt ítrekað
og ranglega verið haldið fram.
Það er eðlilegt að til staðar séu
verkfæri til sveiflujöfnunar sem beitt
er eftir fyrirfram gefnum forsendum
þegar svona aðstæður koma upp.
Verkfæri til sveiflujöfnunar er
mikilvægur partur af því að búa
greininni lífvænlegar aðstæður ef
sauðfjárrækt á áfram að búa við
frjálst og óheft umhverfi. Verkfæri
til sveiflujöfnunar kæmi í veg fyrir að
kalla þurfi eftir sértækum aðgerðum,
með tilheyrandi óvissu um aðgerðir,
þegar niðursveifla verður á markaði.
Við verðum að draga lærdóm af því
ferli sem hér hefur orðið og þetta er
eitt þeirra atriða sem við getum fært
til betri vegar. Það eigum við að gera
við fyrsta tækifæri.
Hagræðing í slátrun, vinnslu og
markaðssetningu
Samkvæmt skýrslu OECD þá
er verð á lambakjöti hérlendis
13% undir heimsmarkaði árið
2016. Það hefði því mátt ætla
að það væri vandræðalaust fyrir
íslenska framleiðendur að keppa á
heimsmarkaði með íslenskt lamb.
Varan er góð, sagan áhugaverð og
verðið lágt. Það er því augljóslega
eitthvað bogið við þessa mynd sem
við okkur blasir núna, eitthvað sem
ekki er að virka rétt.
Það hefur lengi verið til
umræðu að samræmt markaðsstarf
á erlenda markaði væri til þess
fallið að skila árangri. Icelandic
lamb er verkefni sem sinnir þessu
hlutverki að ákveðnu marki og þar
eru spennandi verkefni í gangi. Við
höfum væntingar um að þau skili
frekari árangri til lengri tíma, frá
því markmiði hvikum við hvergi.
Þá greindi formaður sláturleyfishafa
frá hugmyndum afurðastöðvanna um
að koma á miðlægu utanumhaldi
um útflutning, að því marki sem
samkeppnislög leyfa. Það er jákvætt
skref og líklegt til að auka skilvirkni
við markaðssetningu og sölu á
erlenda markaði. Um slíkt verklag
ættu hlutaðeigandi, bæði bændur
og afurðastöðvar, að sameinast og
styðja við.
Þá er vel þekkt umræða að
miklir hagræðingarmöguleikar
liggi hjá afurðageiranum. Samnings-
staða okkar bænda gagnvart
afurðastöðvum er engin. Yfir
2.000 frumframleiðendur hafa
enga sérstaka stöðu til að semja um
verð fyrir sína framleiðslu til sjö
afurðastöðva sem svo selja sína vöru
til þriggja smásöluaðila, sem starfa á
fákeppnismarkaði. Segjum þetta bara
eins og það er.
Að mörgu leyti er uppbygging
á verðmyndunarferlinu hérlendis
frábrugðin því sem gerist í löndunum
í kringum okkur. Það er klárlega
hagur okkar bænda og líka neytenda
að ferlið frá bónda til neytenda sé sem
hagkvæmast og skilvirkast.
Við þurfum á því að halda að
afurðastöðin fái framlegð út úr
sinni vörusölu og geti greitt bændum
viðunandi verð sem skilur eftir
framlegð hjá frumframleiðanda.
Það myndu teljast sanngjarnir
viðskiptahættir.
Við þurfum á því að halda að
afurðastöðvarnar geti haldið í við
tækniþróun svo starfsemin verði
skilvirkari. Geti brugðist við
breyttum aðstæðum á markaði og
nýtt tækifæri, t.d. við fullvinnslu
afurða.
Því hefur m.a. verið spáð að
matvöruverslun muni þróast að
einhverju marki yfir í netverslun,
e.t.v. eigum við eftir að horfa
upp á gjörbreytta mynd að því
leyti. Kannski er það þróun sem
afurðastöðvar geta haft frumkvæði
að. Það er líka mikilvægt að sá sem
kaupir vöruna af okkur bændum hafi
metnað og bolmagn til að stunda
vöruþróun. Sé stöðugt að leita leiða
til að afhenda vöruna á því formi
sem kaupandinn og neytendur vilja
fá hana.
Sú þróun sem hefur orðið í átt
til vinnslu afurða heima á búum er
sannarlega jákvæð. Sjálfsprottin og
fjölbreytt framleiðsla úr hinum ýmsu
afurðum sauðkindarinnar, drifin
áfram af hugmyndaauðgi og dugnaði,
er frábært innlegg í afurðaflóruna.
Sú starfsemi mun þó ekki leysa af
hólmi hlutverk afurðastöðva í slátrun
vinnslu, sölu og markaðssetningu.
Þess vegna þarf að styrkja þann hluta
ferilsins frá bónda til neytenda.
Við eigum stöðugt að spyrja okkur
að því hvað betur má fara í okkar
umhverfi og enn ríkari er krafan þar
um í viðlíka þrengingum og greinin
gengur nú í gegnum. Landssamtök
sauðfjárbænda hafa frá því í vor
óskað eftir því við stjórnvöld að
farið yrði í úttekt á afurðageiranum,
þar sem metnir verði möguleikar
til hagræðingar. Við teljum eðlilegt
að hið opinbera komi að þessari
úttekt þar sem niðurstaðan geti
nýst við endurskoðun samninga
um starfsskilyrði sauðfjárræktar ef
ástæða þykir til.
Alla hagræðingarmöguleika
verður að nýta og að því ætti að
vinna. Ef þarna er svigrúm til
hagræðis er þetta eitt þeirra atriða
sem hægt væri að færa til betri vegar
og að því ætti að vinna.
Atvinnutækifæri til sveita
Í þeim tillögum sem bændur lögðu
fram við stjórnvöld í sumar var
meðal annarra aðgerða lagt til að
settir yrðu fram hæfilegir hvatar til
fækkunar fjár. Ekki náðist saman um
aðgerðarplan eins og þekkt er orðið.
Meðal annars lagði ráðherra meiri
áherslu á hvata til búskaparloka en
samdráttar í framleiðslu með fækkun.
Nokkuð sem samtökin bentu á að
kæmi ver niður samfélagslega.
Strax að lokinni sláturtíð þarf að
meta stöðuna á ný, þegar sláturtölur
liggja fyrir og hægt að bera þá
niðurstöðu við fjölda vetrarfóðraðra
kinda sl. vetur og frjósemi þeirra skv.
skýrsluhaldi. Taka þarf inn í það mat,
stöðu á birgðum eftir sláturtíð og
horfur á mörkuðum. Ekki er útilokað
að rétt verði að leggja til skynsama
hvata til fækkunar fjár. Þá stöðu þarf
að meta jafn fljótt og auðið er og
leggja upp leiðir sem fyrst á nýju
ári, ef það verður metið skynsamlegt.
Það er mjög mikilvægt að leitað
verði leiða til að efla atvinnu út í
dreifbýli og enn ríkari ef við sjáum
fram á samdrátt í framleiðslu. Ein
leið er að styðja við nýsköpun t.d.
tengda ferðaþjónustu. Skapa mætti
hvata til að færa verðmætamyndun
við úrvinnslu afurða í auknum
mæli út í dreifbýli, s.s. með aukinni
heimavinnslu á kjöti, mjólk og ull.
Þá hafa samtökin lagt mikla áherslu
á að farið verði í verkefni á sviði
kolefnisbindingar.
Sauðfjárbændur hafa markað sér
stefnu um að vinna að kolefnisjöfnun
greinarinnar. Talsverð vinna
hefur verið lögð í að kortleggja
kolefnisfótsporið og mögulegar
mótvægisaðgerðir. Kannanir meðal
bænda sýna að þeir hafa áhuga
á auknum landbótaverkefnum.
Bændur eiga verkfærin, kunna til
verka við ræktun og uppgræðslu
og hafa þekkingu á landinu. Það
er einstakt lag núna á að fara í
stóraukin landbótaverkefni. Til
þess þarf fjármuni að sjálfsögðu.
Þeir fjármunir væru vel nýttir,
lagðir inn á bók komandi kynslóða
og eiga að geta ávaxtað sig þar ef
rétt er á málum haldið. Við höfum
mikil tækifæri til að nýta þekkingu
og reynslu sauðfjárbænda við að
leysa þetta stóra samfélagslega
verkefni. En það er einmitt núna –
ekki einhvern tíma seinna.
Oddný Steina Valsdóttir
Formaður Landssamtaka
sauðfjárbænda
Á FAGLEGUM NÓTUM
Oddný Steina Valsdóttir.
Landssamtök sauðfjárbænda hafa frá því í vor óskað eftir því við stjórnvöld að farið yrði í úttekt á afurðageiranum, þar sem metnir verði möguleikar til
hagræðingar. Myndir / HKr.