Bændablaðið - 02.11.2017, Blaðsíða 38

38 Bændablaðið | Fimmtudagur 2. nóvember 2017
AUÐLINDIR&UMHVERFISMÁL
Sameinuðu þjóðirnar – Global Land Outlook:
Þýðing lands og nýtingarréttur
Land og rétturinn til landnytja
er ólíkur milli menningarsvæða.
Íbúum iðnríkja er tamt að líta á
eignarrétt á landi sem sjálfsagðan
og þar með líka réttinn til að
nýta landið. Í þróunarríkjunum
er þessu víða ólíkt farið og
hugmyndin um eignarhald
óljósara og nýtingin á landi hluti af
flóknum samfélagslegum hefðum
og reglum.
Skýrsla Sameinuðu þjóðanna,
Global Land Outlook, fjallar á
fjölbreytilegan hátt um notkun
landgæða í heiminum og mögulega
notkun þeirra í framtíðinni. Í síðasta
tölublaði Bændablaðsins var sagt frá
lykilatriðum skýrslunnar,
svo sem fjölgun
m a n n k y n s ,
fólksflutningum,
loftslagsbreytingum,
l í f f r æ ð i l e g u m
f j ö l b r e y t i l e i k a ,
þé t tbýl i smyndun,
átökum um fæðu og
orku- og vatnsbúskap.
Að þessu sinni verður
gluggað í þann hluta
skýrslunnar sem fjallar
um þýðingu lands og
landnýtingar í heiminum.
Sýn á landið
Í inngangi að kafla
skýrslunnar segir að sýn
fólks á land sé ekki bara
viðbragð við því sem ber
fyrir augu því sýnin er einnig
tengd menningu og hugmyndum
um eignarhald. Fólk sem tengist
landi með því að yrkja það og hafa
lífsviðurværi sitt af landinu sér og
upplifir land á annan hátt en þeir
sem eiga hlutabréf í landi og hafa
ekki beina aðkomu að nýtingu þess.
Land hefur einnig aðra þýðingu fyrir
fólk sem er efnað og ekki beinlínis
háð landi sér til viðurværis en þeir
sem fátækari eru og lifa af því sem
landið gefur. Sýn á land getur líka
snúist um eignarhald og réttinn til
að nytja það og er um leið hluti af
hag- og félagslegum samskiptum og
jafnvel deilum um réttindi.
Allir þessir þættir hafa áhrif á
afstöðu okkar til landnýtingar og
stjórnunar á henni. Þrátt fyrir það
er skynsamlegast að nýta land á
sjálfbæran hátt mannkyninu til
heilla.
Aðgangur að ræktarlandi til
matvælaframleiðslu og vatnsöflunar,
stöðugleiki í atvinnu og aðgengi að
lífnauðsynjum er nauðsynlegt til að
efla seiglu gegn loftslagsbreytingum
og breytingum til hins verra í
veðurfari og tryggja félagslegan og
pólitískan stöðugleika samfélaga.
Land sem gjöful eign
Hvort sem land er í einkaeigu
eða almenningur í eigu opinberra
aðila eru nýtingarmöguleikar þess
hinir sömu hvað varðar afurðir og
þjónustu. Möguleikar landsins til að
draga úr áhrifum loftslagsbreytinga
á heimsvísu og viðhaldi hringrásar
vatns og matvælaframleiðslu í
heimalandinu og heima í héraði er
það sama hvert sem eignarhaldið er.
Vistkerfi, hvort sem þau eru
náttúruleg eða stjórnað af mönnum,
styrkja lífsviðurværi samfélaga
og veita þeim tækifæri á að vaxa
og dafna. Líta verður til þess að
þrátt fyrir að land sé gjöfult er það
takmörkuð auðlind sé það ekki nýtt
skynsamlega.
Til að tryggja sjálfbæra nýtingu
lands er ekki nóg að ákvarða hvert
eignarhald og nýtingarréttur þess er.
Dæmin sýna að
stjórn landnýtingar leiðir
iðulega til hnignunar landgæða og
í framhaldinu standa landeigendur
frammi fyrir auknum takmörkunum
á nýtingu landsins og verndun
vistkerfisins.
Auka þarf skilninginn á
möguleikum lands og nýtingu
þess fyrir menn og aðrar lífverur.
Bændur og ráðsmenn lands þurfa
nú og í framtíðinni að líta á sig
sem gæslumenn landsins sem bera
ábyrgð á sjálfbærri og skynsamlegri
nýtingu þess.
Til að hlúa að og vernda þá
gjöfulu eign sem land er verður
að viðurkenna réttindi, umbun og
ábyrgð landnýtingar sem stuðla að
sjálfbærri nýtingu þess. Bændur
og ráðsmenn lands þurfa hvata til
að tryggja áframhaldandi framboð
á þeim gæðum sem landið hefur
að bjóða. Þessi gæði geta legið
utan við hefðbundinn markað
og falist í varðveislu líffræðilegs
fjölbreytileika, verndun vatnsbóla,
flóðavörnum og aukinn bindingu
kolefnis.
Til að tryggja hvata til verndunar
lands verður samfélagið að umbuna
eigendum landsins og auka þannig
líkurnar á verndun vistkerfisins.
Þróa þarf umræðuvettvang um
vistkerfaþjónustu landeigenda
og leysa þau ágreiningsefni sem
kunna að koma upp í tengslum við
þjónustuna. Langtíma matvælaöryggi
og hagvöxtur í flestum löndum heims
er háð sjálfbærri stjórnun á landi.
Land og landgæði hafa frá
upphafi tengst þróun mannkynsins á
margan hátt og er efnahagsleg þróun
einungis einn af þessu þáttum. Land
er einstök, dýrmæt og ótilfæranleg
og takmörkuð auðlind. Land er
undirstaða lífsviðurværis manna og
eykur lífsgæði samfélaga og metið
út frá gæðum þess bæði ofanjarðar
og neðan.
Eignarhald á landi hefur mikil
samfélagsleg áhrif, sérstaklega
í fátækum samfélögum þar sem
lífsgæði einstaklinga mótast af
aðgengi þeirra að landi og nytjum á
því. Land og eignarhald á landi er á
þann hátt orsök flókinna táknrænna-,
félags- og efnahagslegra samskipta
og tengt ójöfnuði í samfélögum.
Land er einnig miðlægur þáttur
í flóknum og fjölbreytilegum
félagslegum samskiptum eins og
framleiðslu og neyslu.
Marglaga og fjölbreytileg
einkenni lands
Árangursríkir samningar um
sjálfbæra nýtingu, stjórnun og
skipulagningu á auðlindum lands
krefst samþættingar og þátttöku
allra hagsmunaaðila sem tengjast
eignarhaldi og nýtingu landsins.
Viðfangsefnin og sjónarmið
hagsmunaaðila eru ólík en til að vel
takist til þarf að sýna sveigjanleika
og vilja til að breyta forgangsröðinni
til að ná sáttum.
Meðal þeirra sem geta átt
rétt á þátttöku í ákvarðanatöku
um landnýtingu eru stjórnvöld,
vísindasamfélagið, bændur,
hirðingjar og landeigendur,
innfæddir, trúarsamtök og
í búa r nág rannabyggða ,
ná t túruverndars innar og
náttúruverndarsamtök, fyrirtæki
tengd landbúnaði og landnýtingu,
skipulagsfulltrúar, listamenn,
heimspekingar og fulltrúar
ferðamála.
Hagsmunaaðilar hafa fjölbreyttar
og ólíkar skoðanir á því hvernig nýta
skal land og nota ólík hugtök til að
tjá hugmyndir sínar um landið og
notkun á því. Með því að nálgast
viðfangsefnið á heildstæðan hátt er
mögulegt að meta allar skoðanir.
Þannig má stuðla að auknum skilningi
ólíkra hagsmunaaðila, greina og
auka líkur á samlegðaráhrifum og
viðeigandi lausn og samkomulagi
í átt að sjálfbærri nýtingu landsins.
Land í einkaeigu
Land í einkaeigu er tiltölulega nýtt
fyrirbæri í mannkynssögunni en þrátt
fyrir það ríkjandi fyrirkomulag á
mörgum menningarsvæðum. Víða
hefur hið opinbera yfirráð yfir
stórum svæðum en annars staðar
hefur verðmætt og gjöfult land verið
selt til einstaklinga eða fyrirtækja.
Uppkaup og nýting ríkisins
og einkaaðila á landi getur haft
gríðarleg áhrif á líf fólks sem lengi
hefur búið á og haft lífsviðurværi sitt
af landinu án þess að hafa lagalegt
tilkall til þess.
Aðgengi og gildi lands hefur
alltaf verið mikils metið. Pólitískt og
lagalegt umhverfi sem hvetur til að
land sé í einkaeigu hefur mikil áhrif á
hugmyndir og samskipti almennings
við landið. Á það sérstaklega við í
þéttbýli og þar sem land hefur mikið
efnahagslegt gildi. Stór landsvæði
hafa skipt um eigendur í viðskiptum
sem eru ólík formlega og í lagalegu
tilliti.
Í sumum þróunarríkjum hefur
undanfarna áratugi tekist að
samræma reglur um eignarhald
á landi og arðsemi nytja af því. Í
sögulegu samhengi hefur mikið af
dreifbýli í heiminum verið í eigu
stjórnvalda en verið eins konar
almenningur og nýtt af frumbyggjum
eða öðrum íbúum landsins. Þetta
breyttist á tímabili og víða misstu
frumbyggjar réttindi sín til að nýta
landið. Undanfarin ár hefur í sumum
löndum orðið breyting þar á í þá átt
að afhenda frumbyggjum landið
aftur til varðveislu.
Íbúar iðnríkja gera ráð fyrir að
eignarhald á landi sé skýrt, kortlagt
og byggt á sterkum lagalegum
stoðum. Víða í þróunarlöndunum
Vilmundur Hansen
vilmundur@bondi.is
Sýn á land getur snúist um eignarhald og réttinn til að nýta það og er um leið hluti af hag- og félagslegum samskiptum
og deilum um réttindi.
Til að tryggja sjálfbæra nýtingu lands er ekki nóg að ákvarða hvert eignarhald
og nýtingarréttur þess er.