Fréttabréf Öryrkjabandalags Íslands - 01.12.1997, Qupperneq 16

y
Arni Björnsson fv.yfirlæknir:
Hvemig horfa málefni
öryrkja við þér?
Fyrir rúmum áratug hefði ég átt
mjög erfitt með að svara
þessari spurningu og á það
raunar enn, þó það sé á annan hátt.
Líkamlega og andlega heill maður,
sem býr við eðlilegt fjölskyldulíf með
heilbrigðum
maka og börnum,
veltir lífi og lífs-
skilyrðum öryrkja
sjaldnast fyrir sér
og þar eru læknar
engar undantekn-
ingar. Við störf
sín kynnast þó
flestir læknar
öryrkjum, en þau
kynni eru oftast
bundin ákveðnum einstaklingum og
verða því hluti af einstaklingsbundnu
og einstöku læknisverki. Þannig eru
flest læknisstörf.
Ég verð því að játa, að ég hafði
næsta lítið hugleitt málefni öryrkja og
hlutskipti þeirra almennt, fyrr en ég
varð fyrir þeirri bitru reynslu fyrir
rúmum áratug, að dóttir mín reyndist
haldin alvarlegri heilabilun. A þess-
um áratug hef ég fræðst um margt, en
þó sú fræðsla hafi verið dýr, og ég óski
engum að neyðast til að ganga í slíkan
skóla, tel ég að hún hafi dýpkað og
víkkað andlegan og félagslegan skiln-
ing minn á hlutskipti öryrkjans í vel-
ferðarþjóðfélaginu. Spurningin sem
sótti fljótlega að mér var. Hvernig
famast öryrkjum, sem ekki eiga sér
forsvarsmenn? Þeirri spumingu hef
ég enn ekki fengið svar við. Er hugs-
anlegt, að í velferðarþjóðfélaginu,
sem við flest erum stolt af, þó sumum
ofbjóði hvað það kostar skattborgar-
ana, séu einstaklingar að villast með
líkamlega eða andlega örorku. Ein-
staklingar, sem hafa lent utangarðs
vegna einsemdar og vanmáttar og
hafa enga til að leiða sig um refilstigu
kerfisins? Geta einhverjir hér inni
svarað þessari spurningu minni?
ú er það svo að öryrkjar eru
jafnmismunandi og þeir eru
margir en örorkan, hver sem hún er,
takmarkar líf einstaklingsins og setur
hann í hóp með einstaklingum, sem
hann hefur ekki endilega kosið að eiga
samleið með. Þá leiðir örorka næstum
óhjákvæmilega til einangrunar og ein-
semdar. Svo er það umhverfi öryrkj-
ans og staða hans í þjóðfélaginu. Það
að verða öryrki þýðir að einstakling-
urinn verður háðari umhverfi sínu,
hann þarfnast hjálpar aðstandenda og
vina og hann þarfnast hjálpar þjóð-
félagsins. Hjálparþörfin kallar svo á
viðbrögð einstaklingsins við því að
verða hjálparþurfi og viðbrögð um-
hverfisins og þjóðfélagsins við hjálp-
arþörfinni.
Viðbrögð við því að verða öðrum
háður eru einstaklingsbundin auk þess
sem eðli örorkunnar hefur mikil áhrif
þar á. Þar á ég við hvort örorkan er
andleg eða líkamleg. Oft er hún bæði
andleg og líkamleg og líkamleg fötlun
hefur oftast áhrif á sálarlíf einstakl-
ingsins. Reiði,jafnvel ofbeldiskennd
reiði, er sennilega algengasta svörun
við hverskonar fötlun og oft bitnar
reiðin, a.m.k. fyrst í stað á einhverjum
nákomnum. Einsemd verður oft hlut-
skipti fatlaðra, einkum hinna geðfötl-
uðu, en einnig annarra með langvinna
fötlun, sem skerðir aðgengi að sam-
félaginu. Ég ætla ekki að hætta mér
út á þann hála ís að skýra eða skil-
greina einstaklingsbundin viðbrögð
við fötlun. Þar eru geðlæknar og sál-
fræðingar mér fremri, þó reynslan hafi
kennt mér nokkuð.
Lítum nú á viðhorf þjóðfélagsins.
í orði eru það grundvallar-
mannréttindi í velferðarþjóðfélaginu
okkar að sérhver einstaklingur eigi
rétt á að lifa mannsæmandi lífi, efna-
hagslega og félagslega. Er sá réttur
virtur, af stjórnmálamönnum, af
embættismönnum og virðum við
þennan rétt hvert gagnvart öðru? Ég
læt þeirri spumingu ósvarað en vona
að við getum rætt hana á eftir og svo
geta menn tekið hana með sér heim
og rætt hana nánar við samvisku sína.
í stað þess ætla ég að segja ykkur litla
sögu. Við getum sagt að hún fjalli um
viðhorf.
Fyrir mörgum árum síðan dvaldi
ég um hríð í Addis Ababa í Ethiopíu
á vegum “Hjálparsjóðs til bjargar
bömum” (Save the Children Fund).
Aðalhlutverk mitt þar var að gera
aðgerðir á holgóma börnum og
reyndar fullorðnum líka, ef þeir yrðu
á vegi mínum. En það slæddist
ýmislegt með, þ.á.m. að starfa á
Björnsson
16