Fréttabréf Öryrkjabandalags Íslands - 01.12.1997, Blaðsíða 34

starfsmanna og nema; 4) geðvemd og
almannafræðsla. Fyrstnefnda hlut-
verkið hefur eðlilega verið fyrirferðar-
mest í starfsemi deildarinnar og var
raunar framan af lítill tími til þess að
sinna öðru en því. Síðar var farið að
sinna kennslu í vaxandi mæli og rann-
sóknum og loks geðvemd og almanna-
fræðslu.
Meðferð
Þau 90 ár, sem deildin hefur starfað,
skiptast nokkuð eðlilega í tvennt:
annars vegar tímabilið 1907-1952 og
hins vegar 1953 til þessa dags. Fyrra
tímabilið einkenndist fyrst og fremst
af umönnun og meðferð mikið veiks
fólks með langvinna sjúkdóma, sem
reynt var að hjálpa með tiltækum
aðferðum að þeirra tíma hætti. Aður
er getið um lækningatilraunir Þórðar
Sveinssonar, sem var frekar mótfallinn
lyfjameðferð, en vildi auk þeirra
aðferða, sem áður er getið, beita sam-
talsmeðferð (3). Helgi Tómasson lagði
hins vegar áherslu á lyfjameðferð,
samtalsmeðferð og vinnulækningar.
Hann hafði stundað rannsóknir á
sjúklingum með geðhvarfasjúkdóma í
Danmörku og skrifað doktorsritgerð
um blóðsölt og ósjálfráða taugakerfið
hjá slíkum sjúklingum (5). í framhaldi
af því þróaði hann lyfjameðferð, sem
byggðist á þeim rannsóknum (6). Þeg-
ar farið var að nota insulinsjokk,
elektrosjokk og lobotomi erlendis, var
hann mjög mótfallinn slíkum lækn-
ingatilraunum vegna þess, að hann
taldi að verið væri að breyta starfræn-
um sjúkdómum í vefræna, og margir
myndu hljóta meiri skaða en gagn af
(7). Hins vegar brást hann rnjög fljótt
við, þegar nútímageðlyf komu fram
fyrst, og hóf fljótlega eftir 1952 að nota
klórprómasin, sem átti eftir að
gjörbreyta líðan og batahorfum
Þórunn
Pálsdóttir
og Ingibjörg
Pálmadóttir
fjölmargra sjúklinga. Þar með hófst
seinna tímabilið í starfsemi geð-
deildarinnar. Það gefur auga leið,
að erfitt var um vik að stunda sam-
talsmeðferð að ráði, meðan ekki
voru nema einn, tveir eða kannski
þrír læknar og tíu til tuttugu hjúkr-
unarfræðingar starfandi á spítal-
anum.
Smám saman réðst fleira sér-
menntað fólk til starfa á spítalanum,
iðjuþjálfi 1946 og sjúkraþjálfari
starfaði um tíma á spítalanum á
þeim árum, en iðjuþjálfun og
sjúkraþjálfun geðsjúkra komst þó
ekki í nútímalegt horf fyrr en eftir
að geðdeildin var tekin til starfa á
Landspítalalóðinni og rekstur Berg-
iðjunnarhófst. Fyrsti sálfræðingur-
inn réðst að spítalanum 1965, og ári
síðar réðst fyrsti félagsráðgjafinn að
spítalanum. Með tilkomu nýrri og
betri lyfja og fleiri sérlærðra starfs-
manna jukust meðferðarmöguleik-
amir, bæði fyrir lyfjameðferð, sam-
talsmeðferð, hópmeðferð og um-
hverfismeðferð, auk þess sem reynt
hefur verið að sinna aðstandendum,
þó að enn vanti verulega á að nógir
starfskraftar séu til þess.
Geðdeildin var fyrsta spítala-
deildin hér á landi sem byrjaði
dagdeildarstarfsemi og stendur enn
fyrir meiri hluta dagdeildarstarf-
semi Landspítalans. Rúmlega40%
sjúklinganna sem dvöldu á geð-
deildinni á sl. ári voru dagsjúkl-
ingar. Göngudeildarstarfsemi hófst
á árinu 1962, mörg fyrstu árin ein-
göngu sem eftirmeðferð þeirra, sem
voru útskrifaðir af spítalanum og
þurftu á langvarandi eftirliti eða
meðferð að halda, m.a. Lithium-
meðferð, sem hófst á fyrri hluta
sjöunda áratugsins til þess að fyr-
irbyggja endurtekin köst af geðhvarfa-
sjúkdómi. Hvoru tveggja, göngudeild-
ar- og dagdeildarmeðferðinni, hefur
vaxið rnjög fiskur um hrygg, þannig að
á síðasta ári voru rúmlega 30 þúsund
göngudeildarviðtöl á vegum deildar-
innar, þar af 700 sem ráðgjöf við aðrar
deildir Landspítalans og tæplega 2300
vegna bráðaþjónustu. Þegar tókst að
koma henni á 1. desember 1982, var
hægt að breyta um viðhorf og í stað
þess að segja að ekki væri pláss, var
hægt að bjóða sjúklingunum að koma
til skoðunar, svo að læknar deildarinnar
gætu séð hvaða ráðstafanir þyrfti að
gera.
Ekki er hægt að skiljast við með-
ferðarþáttinn í starfsemi deildarinnar
nema geta þess, að við höfum verið svo
heppin að hafa ekki sérstök geðveikra-
lög, eins og til eru í mörgum öðrum
löndum. Sömu lög gilda hér um geð-
sjúka og alla aðra sjúka. Þetta hefur
leitt til þess, að hér á landi eru færri
þvingunarinnlagnir á geðdeildir en víð-
ast hvar annars staðar og allt andrúms-
loft á geðdeildunum frjálslegra en víða
gerist (8). Ekki hafa verið notuð nein
þvingunartæki, eins og spennitreyjur,
belti eða hanskar, sem enn eru notuð
víða erlendis síðan 1932. Erlend
starfssystkin hafa komið hingað til að
kynna sér hvemig við komumst af án
slíkra tækja.
Rannsóknir
Það gefur auga leið, að ekki var
hægt að sinna rannsóknarhlutverkinu
sem skyldi, meðan aðeins voru 2-4
læknar á deildinni, en þeir reyndu þó
eftir mætti að nota frístundir sínar og
aðra möguleika til að sinna rannsókn-
um og almannafræðslu. Árið 1936
fékkst styrkur frá Rockefeller stofn-
uninni til þess að halda áfram rann-
sóknum á blóðsöltum sjúklinga með
geðhvarfasjúkdóma og til að rannsaka
ættgengi þeirra. Það er hins vegar ekki
fyrr en eftir að geðlæknisfræðin var sett
við sama borð og handlæknisfræði og
lyflæknisfræði innan Háskólans og
stofnað embætti prófessors í geðlækn-
ingum, sem jafnframt á að vera for-
stöðumaður geðdeildarinnar, að meiri
tími fer að gefast til rannsókna. Aðal-
hvatamaður að stofnun þessa embætt-
is var Vilmundur heitinn Jónsson,
landlæknir, sem taldi skipta megin-
máli fyrir þróun geðlækninga og
þjónustu við geðsjúka að forysta í
faginu yrði með sama hætti og í hinum
34