Fréttabréf Öryrkjabandalags Íslands - 01.12.1997, Side 32

Tómas Helgason fv. yfirlæknir:
Geðdeild Landspítalans
(Kleppsspítalinn) 90 ára
Aðdragandi
Fyrir réttum 90 árum kom fyrsti
sjúklingurinn á Kleppsspít-
alann, en hann var fyrsta
sjúkrahúsið sem byggt var af íslenska
ríkinu. Ekki hafði þó verið brugðist
skjótt við vandan-
um þá frekar en
endranær, jafnvel
þó að heilbrigðis-
ráðinu í Kaup-
mannahöfn þætti
ástandið svo
blöskrunarlegt
upp úr 1870, að
brýna nauðsyn
bæri til að ráða
bætur á. Eftir að
landshöfðingi hafði borið sig saman
við stjórn Sjúkrahússfélags Reykja-
víkur og landlækni, hugðist hann slá
tvær flugur í einu höggi, nefnilega að
tryggja framtíð Sjúkrahúss Reykja-
vrkur og um leið að sýna lit á að leysa
vandræði geðsjúklinganna sérstak-
lega. Var ætlunin, að landssjóður tæki
að sér rekstur sjúkrahússins og endur-
byggði það á hentugri stað þannig “að
það gæti þjenað sem almennt sjúkra-
hús og líka um leið með tilpassandi
tilbyggingu sem sjúkrahús fyrir
sinnisveika”. Á þessu sjúkrahúsi var
gert ráð fyrir að yrðu 24-26 rúm, þar
af fjórðungurinn fyrir geðveika.
Þegar þessar tillögur bárust dóms-
málastjórninni í Kaupmannahöfn
1873, greip hún til þess ráðs að drepa
málinu á dreif með því að krefjast
skýrslusöfnunar um tölu geðveikra
manna í landinu (1), þó að til væri,
eftir þeirra tíma hætti, mjög góð
faraldsfræðileg rannsókn á algengi
geðsjúkdóma og fávitaháttar, sem
danskur læknir að nafni Hubertz hafði
gert 1840 og birt 1843 í riti sínu “Om
Daarevæsenets Indretning I Dan-
mark” (2).
Það var svo ekki fyrr en upp úr
aldamótunum, þegar farið var að
vinna að endurskoðun á fátækralög-
gjöf landsins til að koma henni í
mannúðlegrahorf, að milliþinganefnd
sem starfaði að málinu, rak sig á “að
geðveikt fólk var umkomulausast
allra fátæklinga í landinu og átti við
verst atlæti að búa, en mæddi þó
þyngst allra þurfalinga á sveitar-
félögunum” (1). í framhaldi af störf-
um þessarar milliþinganefndar sam-
þykkti Alþingi lög um stofnun geð-
veikrahælis í október 1905. Bygg-
ingaframkvæmdir hófust þegar næsta
ár, en ríkið hafði fengið erfðafesturétt
til 99 ára á lóð í landi jarðarinnar
Klepps. Lagafrumvarpið gerði ráð
fyrir að á hælinu yrðu 22 rúm, en í
meðförum þingsins var áætlunin
hækkuð þannig að það skyldi rúma
50 sjúklinga. Framkvæmdum vatt
hratt fram, enda var um 7,5% af fjár-
lögum ársins 1906 veitt til þeirra.
Fyrsti yfirlœknirinn
Um leið og lögin höfðu verið
samþykkt, fór nýútskrifaður læknir,
Þórður Sveinsson, utan til framhalds-
náms í geðlækningum í Kaupmanna-
höfn, Árhus og Múnchen og var að
því loknu skipaður læknir og
forstöðumaður geðveikrahælisins að
Kleppi 1. aprfl 1907 og gegndi því
starfi til 1. janúar 1940. Brautryðj-
andastarfið hefur verið erfitt, því að
Þórði var ekki aðeins ætlað að sinna
lækningum og stjórn sjúkrahússins,
heldur átti hann einnig að sjá um
búrekstur, auk þess sem hann kenndi
geðlæknisfræði og réttarlæknisfræði
við Læknaskólann. Frá sjónarmiði
okkar nútímalækna held ég þó að
einangrunin hafi verið verst, eini
sérfræðingurinn á þessu sviði og
kjörin ekki þannig að hann gæti farið
utan til þess að hitta starfsbræður, eins
og nú þykir sjálfsagt. Og hafa verður
í huga, að inn að Kleppi var óravegur
á þessum tíma og ekki einfalt að fara
þaðan að hitta starfsbræður í Reykja-
vík nema gangandi eða í hestvagni,
fyrr en eftir að sjúkrahúsið hafði
eignast flutningabfl og læknirinn fékk
að fljóta með ef hann þurfti að fara
bæjarleið.
Þórður Sveinsson byrjaði þegar
1910 að gera lækningatilraunir á
sjúklingum með starfrænar geðtrufl-
anir. Honum datt í hug af klíniskri
reynslu að hafa mætti áhrif á undir-
vitundina með föstu og hreinum
vatnskosti. í fyrirlestri í Læknafélagi
Reykjavíkur í desember 1922 skýrir
hann fræðilega á hverju gagnsemi
þessar meðferðar byggðist og er
kjarninn í skýringunni “að hugurinn
beinist að föstunni og hverfi frá
meinlokunum”. í þessum sama fyr-
irlestri gat hann um sjúkling, sem eftir
lýsingunni að dæma hefur haft geð-
hvarfasjúkdóm með löngum ofláta-
köstum, sem stóðu í tvo til fimm mán-
uði. Eftir að hann var settur á vatns-
kost, tókst að stytta þessi köst og
draga úr ólátunum, þannig að sjúkl-
ingurinn varð algerlega rólegur og
með réttu ráði eftir tíu sólarhringa.
Þessi sjúklingur var á spítalanum
áfram í tólf ár og greip til að svelta
sig í hvert skipti sem hann fann að
köstin voru í aðsigi og varð þá ekkert
úr þeim. Þórður taldi og að lækna
mætti drykkjufýsn með sama kosti.
Hann benti á, að kosturinn ætti ekki
við fyrir sjúklinga sem væru með
vefræna geðsjúkdóma, eins og heila-
bólgur og afleiðingar sárasóttar, sem
hann hafði þó ekki séð á íslandi (3).
Nýi spítálinn á Kleppi
Þar eð spítalinn var allt of lítill
miðað við þörfina, yfirfylltist hann
strax af mikið veikum sjúklingum,
mörgum með langvinna sjúkdóma,
sem höfðu valdið þeim sjálfum og
fjölskyldum þeirra miklum þjáning-
um. Vegna þess hve lengi fólk hafði
þurft að bíða eftir sjúkrahúsrúmi, urðu
aðstandendur oft mjög tregir að taka
við sjúklingunum aftur, þegar þeim
batnaði, af ótta við að þeir veiktust á
ný og ekki tækist að koma þeim aftur
Tómas
Helgason
32