Þjóðmál - 01.12.2018, Page 27

ÞJÓÐMÁL Vetur 2018 25
Væntingar heimila og fyrirtækja eru á niður-
leið og krónan hefur veikst. Allt eru þetta
merki um kólnandi hagkerfi.
Slök hagstjórn hefur undantekningarlítið leitt
til efnahagsáfalla í kjölfar góðæra á Íslandi. Í
lok síðari heimsstyrjaldarinnar var ríflegum
gjaldeyrisforða glutrað niður á tveimur árum
í miðstýrðar og misráðnar fjárfestingar. Með-
fylgjandi samdráttur reyndist Íslendingum
erfiður en Marshallaðstoðin og framkvæmdir
Bandaríkjahers drógu landsmenn upp úr
öldudalnum. Árið 1952 hófst efnahagsþensla
á ný sem leiddi til mikillar i spennu á vinnu-
markaði sem að lokum braust út í víðtækum
sex vikna verkföllum árið 1955. Í kjölfarið dró
úr hagvexti, ekki síst vegna minni sjávarafla
og lakari viðskiptakjara.
Þegar Viðreisnarstjórnin tók við stjórnar-
taumunum árið 1960 var ráðist í róttækar
aðgerðir til að rétta af samkeppnisstöðu
landsins. Þær fólust m.a. í einföldun flókins
fyrirkomulags gengismála, opinbert gengi
krónunnar var fellt um 57% og lögbundin
vísitölubinding launa afnumin. Þessar
aðgerðir og afnám ýmissa hafta lögðu
grunn að heilbrigðara efnahagsumhverfi í
hátt við það sem ríkti á Vesturlöndum. Ekki
leið þó langur tími uns vísitölubindingu var
aftur komið á með „Júnísamkomulaginu“
svo nefnda árið 1964. Þeir þríhliða kjara-
samningar voru gerðir í mikilli efnahags-
uppsveiflu, sem stafaði af margföldun
verðmætis síldarafla, og samhliða var ráðist í
einhverjar stærstu aðgerðir sem gerðar hafa
verið í húsnæðismálum þjóðarinnar með
byggingu Breiðholtsins. Á þessum árum
hækkaði raungengi krónunnar mikið, enda
gengi krónunnar fast á sama tíma og inn-
lendur kostnaður hækkaði óðfluga, þannig
að rekstrarskilyrði útflutningsgreina versnuðu
til muna. Efnahagsuppsveiflan var byggð á
einhæfum grunni síldveiða og í kjölfar þess
að síldin hvarf árið 1967 var gengi krónunnar
fellt um 50% og við tók við ein dýpsta efna-
hagslægð síðustu aldar.
Í upphafi áttunda áratugarins batnaði hagur
landsmanna á ný. Í umhverfi bættra viðskipta -
kjara og aukins sjávarafla var vinnu vikan
stytt með lögum um fjórar stundir í ársbyrjun
1972. Lagasetningin hækkaði launakostnað
atvinnulífsins um 15% á augabragði sem,
auk vísitölubindingar launa og ofþenslu í
efnahagslífinu, hrinti af stað tugprósenta
verðbólgu á örfáum misserum. Íslendingar
voru því illa í stakk búnir til að bregðast við
ytri áföllum. Þau létu þó ekki bíða eftir sér
því haustið 1973 skall á olíukreppa, skömmu
síðar hófst eldgos í Vestmannaeyjum og
alþjóðlega fastgengiskerfið, sem kennt er við
Bretton Woods, leið undir lok. Í kjölfarið var
gengi krónunnar fellt um 50% með með-
fylgjandi kjaraskerðingu.
UppsveiflaUppsveifla
Núverandi
uppsveifla
Hrein erlend staða Íslands
Hlutfall af VLF
Viðskiptajöfnuður Íslands
Hlutfall af VLF
60
-160
-140
0
-40
20
40
-120
-60
-80
-100
-20
20
17
20
02
20
06
19
96
20
15
19
90
20
07
19
91
19
92
19
93
19
94
19
95
19
97
19
98
19
99
20
00
20
01
20
03
20
04
20
14
20
05
20
08
20
09
20
10
20
11
20
12
20
13
20
16
3F
2
01
8
Heimildir: Hagstofa Íslands, Seðlabanki Íslands
-25
-10
5
0
10
-20
-15
-5
20
15
19
96
19
90
19
91
20
03
19
92
19
93
19
94
20
07
19
95
20
16
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
04
20
05
20
06
20
08
20
10
20
09
20
13
20
11
20
12
20
14
20
17
19
97
Hrein erlend
staða 13% af VLF