Þjóðmál - 01.12.2018, Síða 39

ÞJÓÐMÁL Vetur 2018 37
-
1,00
2,00
3,00
4,00
5,00
6,00
7,00
8,00
9,00
19
57
19
58
19
59
19
60
19
61
19
62
19
63
19
64
19
65
19
66
19
67
19
68
19
69
19
70
19
71
19
72
19
73
19
74
19
75
19
76
19
77
19
78
19
79
19
80
19
81
19
82
19
83
19
84
19
85
19
86
19
87
19
88
19
89
19
90
19
91
19
92
19
93
19
94
19
95
19
96
19
97
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
03
20
04
20
05
20
06
20
07
20
08
20
09
20
10
20
11
20
12
20
13
20
14
20
15
20
16
20
17
20
18
Atvinnuleysi á Íslandi í % af vinnuafli
Heimild: Hagstofa Íslands
launakostnaði fyrirtækja. Verkalýðshreyfingin
taldi á þessum árum að það væri hægt að
skipta þjóðarkökunni jafnara og það væri
sanngirnis mál að laun dygðu til framfærslu,
svipað og við heyrum aftur í dag.
Hver var útkoman? Afrakstur kjarasamninga
hvarf oft nánast á einni nóttu í verðbólgu-
báli í kjölfar gengisfellinga. Frá 1970 til
1990 hækkaði verðlag á Íslandi um ríflega
þrjátíuþúsund prósent (31479% Heimild:
Hagstofa) en kaupmáttur lítið. Árið 1990
var kaupmáttur dagvinnulauna verkakarla í
Reykjavík t.d. 10% lakari en hann hafði verið
1955. (Heimild: vefur ASÍ)
Hvers vegna breyttust viðhorf verka­
lýðshreyfingarinnar upp úr 1990?
Með þjóðarsáttarsamningunum 1990 hófst
nýtt tímabil á hinum almenna vinnumarkaði
með hóflegri launahækkunum og lægri
verðbólgu sem staðið hefur til þessa. Það
voru fjölmargir samverkandi þættir sem réðu
þeirri þróun. Með bættri þekkingu á þróun
kaupmáttar varð mönnum smá saman ljóst
að hækkun launa skilaði sér ekki alltaf í hærri
kaupmætti.
Hagfræðingar höfðu verið ráðnir til
verkalýðshreyfingarinnar og varð einn þeirra,
Ásmundur Stefánsson, kosinn forseti ASÍ
1988. Síðan hefur annar hagfræðingur, Gylfi
Arnbjörnsson, einnig setið sem forseti ASÍ.
Lykilþáttur í breyttum viðhorfum var aukning
atvinnuleysis upp úr 1988, sem menn höfðu
ekki upplifað síðan síldin hvarf 1969. Erfitt
efnahagsumhverfi, samhliða því að mörg
iðnfyrirtæki höfðu lagt upp laupana í kjölfar
inngöngunnar í EFTA varð þess valdandi og
ekki bætti úr skák aukning á atvinnuleysi við
gjaldþrot Álafoss, Sambands Íslenskra Sam-
vinnufélaga og fleiri fyrirtækja upp úr 1991.
Atvinnuleysi varð meira en menn höfðu áður
séð og nálgaðist það sem var í kreppunni
á millistríðsárunum. Sex ára samdráttar
tímabil varði frá 1988 til 1994. Vissulega var
ávallt áhersla á hækkun lægstu launa innan
verkalýðshreyfingarinnar, en þau sjónarmið
urðu meira áberandi að gæta þurfti að
samkeppnisstöðu Íslands varðandi launa og
framleiðslukostnað til að tryggja atvinnu.