Þjóðmál - 01.12.2018, Blaðsíða 45

ÞJÓÐMÁL Vetur 2018 43
Tveimur dögum seinna, þann 4. janúar 1941,
skrifaði ungur hagfræðingur, Ólafur Björns-
son, grein í Morgunblaðið er bar yfirskriftina
Kaupgjaldssamningarnir og dýrtíðin. Þar segir
Ólafur:
„Það þarf því ekki spámann til þess að sjá
fyrir afleiðingar þeirrar stefnu í kaupgjalds-
málum sem nú virðast ætla að verða ofan
á. Hinn takmarkaði innflutningur, jafnframt
síaukinni kaupgetu og hömlum á
álagningu vara, hlýtur óhjákvæmilega að
draga í kjölfar sitt nokkuð sem ekki verður
umflúið þó kaupgjald fari hækkandi í
hlutfalli við dýrtíðina og meira til, og verður
öllu tilfinnanlegra en dýrtíðin, nefnilega
stórfeldan vöruskort í Iandinu. Það ætti
engum að koma á óvart, þó svo færi að
óbreyttu ástandi, er líða tæki á árið, að sjá
mætti biðraðir fyrir utan fleiri búðardyr...“2
Allt gekk þetta eftir eins og Ólafur hafði spáð.
Verkalýðsfélögin fengu umbeðnar launa-
hækkanir og meira í viðbót í ýmsum öðrum
vinnustöðvunum sem fylgdu í kjölfarið.
Þessar hækkanir komu hins vegar strax fram
með hækkun verðlags og auknum vöruskorti
enda voru allir flutningar til landsins
takmarkaðir vegna stríðsins. Þetta var þó
aðeins upphafið að mjög löngum leik sem
gjarnan er nú vísað til sem höfrungahlaups,
það er hvernig mismunandi stéttir eða starfs-
greinar berja fram „launaleiðréttingar“
til skiptis án tillits til efnahagslegra aðstæðna.
Þannig markar 2. janúar 1941 söguleg
tímamót í Íslandssögunni. Eftir þennan dag
fá nafnlaunahækkanir sitt eigið líf – ef svo
má segja – og losna frá eðlilegum viðmiðum
um framleiðni og vöxt raunlauna. Svo má
segja að hið íslenska lýðveldi hafi fengið
höfrungahlaupið í vöggugjöf. Þessi þjóðar-
íþrótt hefur síðan verið ein helsta rótin að
verðbólgu og gengisóstöðugleika sem mjög
hefur mótað íslensk efnahagsmál. Nú, 77
árum síðar, eru Íslendingar enn við sama
heygarðshornið.
Hafta­höfrungahlaupið
Á Íslandi var lengi vel nokkuð þverpólitísk
samstaða um að halda genginu stöðugu –
jafnvel þó það þó það væri með aðstoð hafta.
Við upphaf Kreppunnar miklu árið 1930
hafði eini einkabanki landsins – Íslandsbanki
– orðið gjaldþrota. Þessir atburðir voru á
þeim tíma kallaðir „bankahrun“ og í kjölfar
þeirra tók fjármagn að streyma úr landi á
sama tíma og fiskverð lækkaði verulega á
alþjóðamörkuðum. Landsbankinn var þá
seðlabanki landsins og hafði hvorki gjaldeyris-
forða né lánstraust erlendis til þess að geta
stutt krónuna á gjaldeyrismarkaði í kjölfar
mikils útflæðis á greiðslujöfnuði. Landið var
með fastgengi við breska pundið og það
kom ekki til greina að leyfa krónunni að falla.
Haustið 1931 bar Landsbankinn upp þá
beiðni við Alþingi að taka upp gjaldeyrishöft,
sem var veitt. Hins vegar varð haftasetningin
aðeins skammgóður vermir fyrir Ísland.
Hin raunverulega undirstaða kaupmáttar er
aukin framleiðni – það hvað hver vinnustund
skilar miklu verðmæti. Að baki framleiðninni
eru síðan tæknibreytingar. Þegar litið er til
lengri tíma er hægt að búast við 1-3% fram-
leiðniaukningu á ári og það er sú prósenta
sem kaupmáttur getur vaxið um að meðal-
tali. Hækkun nafnlauna umfram framleiðni er
í raun ófjármögnuð launahækkun er veldur
í fyrsta lagi verðbólgu og í öðru lagi hækkun
á raungengi krónunnar. Hærra raungengi
rýrir samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og
dregur þannig úr útflutningi ásamt því að
hvetja til innflutnings. Afleiðingin er viðskipta-
halli. Viðskiptahallann verður að fjármagna
með erlendu fjármagni – en það getur aðeins
gerst í takmarkaðan tíma. Fyrr eða síðar mun
efnahagslífið komast í greiðsluþrot nema þá
aðeins að innflutningur sé haldið í skefjum
með höftum eða tollum, þá eða raungengið
sé leiðrétt með gengisfellingu.