Þjóðmál - 01.12.2018, Blaðsíða 46

44 ÞJÓÐMÁL Vetur 2018
Árin eftir stríðslok voru tímabil gríðarlegar
vígreifrar stéttabaráttu sem skilaði miklum
nafnlaunahækkunum. Það er þá sem víxl-
hækkun launa, verðlags og herðingu hafta
hófst af fullum krafti. En höftin voru sett til
þess að koma í veg fyrir að aukinn kaup-
máttur brytist út sem innflutningur er kæmi
fram með viðskiptahalla. Þetta var því eins
konar hafta-höfrungahlaup. Þannig varð hin
harða kjarabarátta til þess að innflutnings-
höftin reyrðust þéttar og þéttar að íslensku
efnahagslífi með hverju árinu sem leið.
Ísland varð ein ríkasta þjóð Evrópu ef litið
var til launa stigs, en vegna gjaldeyrisskorts
gat þessi ríka þjóð þó ekki flutt inn ávexti
nema aðeins fyrir jólin og fólk fékk úthlutað
skömmtunarseðla til þess að kaupa nauð-
synjavörur. Þessum tíma er raunar mjög vel
lýst í bók Jakobs F. Ásgeirssonar, Þjóð í hafti,
sem gefin var út árið 2005.
Tímasprengja viðreisnarstjórnarinnar
Með valdatöku Viðreisnarstjórnarinnar árið
1960 var gengið fellt samhliða því sem tollar
voru felldir niður til þess að ná eðlilegu
jafnvægi í utanríkisviðskiptum. Viðreisnar-
stjórninni var einnig mikið í mun að ná sátt
á vinnumarkaði og stöðva höfrungahlaupið
– og varð nokkuð ágengt í því efni. Í heildar-
kjarasamningum vorið 1964 var vinnuvikan
til að mynda stytt, orlofið lengt og greiðslur
fyrir eftirvinnu hækkaðar. Síðar komu aðrar
félagslegar umbætur er núverandi lífeyris-
kerfi var komið á fót og gert var átak í
húsnæðismálum sem Breiðholtið ber vitni
um. En samningarnir 1964 gerðu einnig
ráð fyrir verðtryggingu launa. Með þeirri
aðgerð ætlaði stjórnin sér að koma böndum
á verðbólgu þar sem verkalýðsfélögin þyrftu
þá ekki að heimta miklar nafnlaunahækkanir
af ótta við verðbólgu heldur yrði kaupmáttur
tryggður. Með þetta að veganesti var ákveðið
að hækka ekki nafnlaun þetta ár.
Þessi tilraun til þjóðarsáttar átti þó eftir
að draga langan slóða á eftir sér þar sem
verðtrygging launa getur ekki farið saman
með sveigjanlegu nafngengi. Tilgangur
gengislækkana er að lækka raungengi og
raunlaun. Ef laun eru verðtryggð munu þau
hækka sjálfkrafa um leið og gengið er fellt
og alda víxlverkana kemst af stað þar sem
verðlag hækkar og gengið lækkar til skiptis.
Þetta átti brátt eftir að sýna sig í verki. Eftir
fall Viðreisnarstjórnarinnar árið 1971 hófst
höfrungahlaupið á nýjan leik með víxl hækkun
launa og verðlags og gengisfellinga. Þjóðar-
sáttin frá Viðreisnarárunum varð því að
sprengi efni um leið og verðbólgan fór af stað
á áttunda áratugnum.
Verðbólgan –
hinn félagslegi gerðardómur
Árið 1980 flutti Jónas Haralz, þá bankastjóri
Landsbankans, erindi hjá Félagi viðskipta-
fræðinga og hagfræðinga um ástæður þess
af hverju Ísland væri svona mikið verðbólgu-
land. Hann taldi verðbólguna einkum eiga
sér tvær rætur; annars vegar skýrast af
sveiflum í sjávarútvegi sem reglulega kölluðu
á gengisfellingar og hins vegar af deilum
um skiptingu þjóðarkökunnar þar sem
verð bólgan væri „eins konar gerðardómur í
félags legri togstreitu“.
Jónas vísaði þannig til þess að markmið
kjarasamninga hefði löngum verið það
að viðhalda launabili á milli stétta. Og þar
sem stéttirnar væru yfirleitt ekki sammála
um hvað launabilið ætti að vera yrðu
samningarnir að ek. höfrungahlaupi þar
sem stéttirnar skiptust á um að berja fram
„launaleiðréttingar“.
Afleiðing þessarar togstreitu birtist síðan
með miklum nafnlaunahækkunum, langt
umfram greiðslugetu atvinnulífsins sem
hagkerfið hlaut að létta sér með verðbólgu