Þjóðmál - 01.12.2018, Side 47

ÞJÓÐMÁL Vetur 2018 45
og lækkun raunlauna – oft eftir mikla lækkun
gengisins. (Fyrirlesturinn birtist síðar sem
kafli með titlinum Í ljósi reynslunnar í greina-
safni Jónasar „Velferðaríki á villigötum“.)
Á þeim tíma sem Jónas flutti fyrirlesturinn,
árið 1980, voru höfrungahlaupin komin í
slíkar ófærur að verðbólga hljóp á 50-80%
með víxlverkun launa, verðlags og gengis.
Um síðir var brugðist við þessu með þjóðar-
sátt árið 1990. Grundvöllur þeirrar sáttar var
að allar starfsséttir skyldu fá sömu kaup-
hækkanir og að verðbólguspár yrðu lagðar
til grundvallar kaupmáttarmarkmiðum. Til
þess að árétta þetta markmið um launa jöfnuð
voru kjarasamningar háskólamenntaðra
ríkis starfsmanna (sem gerði ráð fyrir meiri
kauphækkunum og ýmsu öðru) afnumdir
með lögum við dynjandi lófatak annarra
stéttar félaga.
Með þessari lagasetningu voru launahlutföllin
fest niður á Íslandi og höfrungahlaupið hætti.
Ári fyrr, eða 1989, höfðu íslensk stjórnvöld
tekið upp fastgengisstefnu og sú stefna
ásamt þjóðarsáttinni tók verðbólgu niður úr
21% árið 1988 í 3,7% árið 1992.
Ef Jónas Haralz hefur rétt fyrr sér er það
stéttaspenna sem er hin upprunalega orsök
höfrungahlaupsins og þeirrar miklu verð-
bólgu sem hefur verið viðvarandi frá stríðs-
lokum – eða sú staðreynd að Íslendingar
séu einfaldlega ekki sammála um hvert
launabilið eigi að vera á milli hinna ýmsu
þjóðfélagshópa. Svo sem á milli verkafólks
og háskólamenntaðra starfsmanna, á milli
flugþjóna eða þjóna á landi niðri, á milli
kennara og verslunarfólks, á milli alþingis-
manna og öryrkja, á milli biskups Íslands
og venjulegs launafólks. Um þetta ríkir ekki
sátt hérlendis – öfugt við það sem að megin
stofni gerist hjá öðrum norrænum þjóðum.
Sömu laun fyrir alla
Íslendingar hafa alltaf haft mjög sterkar
skoðanir á jöfnuði og þá einkum að tekjum
sé jafnt skipt. Þannig gat ekki skapast friður á
vinnumarkaði fyrr en þjóðarsáttin hafði neglt
niður nokkuð jöfn laun fyrir alla og síðan
sömu hækkanir í framhaldi. Hins vegar hefur
mikið vatn runnið til sjávar síðan. Íslenskt
atvinnulíf er nú gerólíkt því sem þekktist árið
1990. Staðreyndin er einfaldlega sú að á
síðustu áratugum hafa laun háskólamenntaðs
fólks hækkað langt umfram laun fólks í
verkastétt á Vesturlöndum, bæði vegna
alþjóðavæðingar og tæknibreytinga. Það
hefur síðan leitt til sívaxandi óánægju meðal
almennings og unnið upp frjóan jarðveg
fyrir populista. Ísland er hér vitaskuld ekki
undanskilið enda hluti af hinum evrópska
vinnumarkaði.
Íslenska launamódelið er hins vegar að verða
fyrir sívaxandi þrýstingi að utan – frá hinum
evrópska vinnumarkaði. Há laun ófaglærðra
draga nú að sér vinnuafl í stríðum straumum
frá A-Evrópu en starfasköpunin hefur samt
sem áður verið svo ör að þessi þróun hefur
ekki skapað sömu þjóðfélagsspennu og víða
annars staðar – hvað sem síðar gerist. Á sama
tíma eru há laun erlendis að toga í menntað
fólk hérlendis. Það sést m.a. af því að töluverður
straumur er af ungu fólki úr landi þrátt fyrir
mikinn efnahagslegan uppgang – hagarnir
eru einfaldlega grænni ytra. Þá eru sérfræði-
stéttir hérlendis í auknum mæli farnar að
miða sig við starfssystkini sín erlendis sem
hefur slegið mun harðari tón í kjarabaráttu
þeirra. Gríðarlega sterkir kraftar vinna nú að
því að teygja út launabilið – líkt og annars
staðar á Vesturlöndum.
Hækkun nafnlauna umfram framleiðni er í raun ófjármögnuð launahækkun er
veldur í fyrsta lagi verðbólgu og í öðru lagi hækkun á raungengi krónunnar.