Þjóðmál - 01.12.2018, Qupperneq 48

46 ÞJÓÐMÁL Vetur 2018
Uppgangur ferðaþjónustu sem hefur
skapað gríðarlega eftirspurn eftir ófaglærðu
vinnu afli hefur að vísu stuðlað að auknum
launajöfnuði en án þess þó að breyta heildar-
myndinni. Þannig eru nú komnir miklir
brestir í þau launahlutföll sem voru innbyggð
í þjóðarsáttina og í því framhaldi mátti búast
við auknum launametingi og stéttaátökum á
vinnumarkaði.
Það er með góðum rökum hægt að halda því
fram að jafnlaunastefna þjóðarsáttarinnar
vinni gegn hagvexti og framleiðni í landinu
þar sem fjárhagslegur ábati af menntun er
of lítill. Þar fyrir utan er það eitt helsta markmið
skatta- og bótakerfisins að jafna ráðstöfunar-
tekjurnar enn frekar. Raunar má segja að hin
íslenska millistéttin sé föst í launagildru og
jafnvel þó fólk reyni að auka tekjur sínar með
því að vinna meira veldur samspil bóta og
skatta því að raunverulegar ráðstöfunartekjur
standa í stað. Það eru að vísu takmörk fyrir
því hvað er hægt að festa niður laun í frjálsu
hagkerfi með miðstýrðum kjarasamningum –
mörg einkafyrirtæki fara framhjá þessu með
yfirborgunum, aukagreiðslum, bónusum og
svo framvegis, sem eru eins og eitur í beinum
almennra verkalýðsfélaga, en það er önnur
saga.
Að endurstilla klukkuna
Í frægri ritgerð frá árinu 1953 er ber heitið
„The Case for Flexible Exchange Rate“ líkti
Milton Friedman gengisbreytingum við
árstíðabundna breytingu klukkunnar, er
tíðkast í mörgum löndum, þar sem tímanum
er flýtt eða seinkað um klukkutíma til þess að
samhæfa vinnutíma fólks að gangi sólarinnar.
Þannig er hægt að líta á sveigjanlegt gengi
sem samhæfingartæki til þess að bregðast
við niðursveiflu og efnahagsáföllum með því
að lækka laun allra í einu vetfangi án þess að
breyta launahlutföllum.
Staðreyndin er nefnilega sú að flestar
nafnstærðir sem tengjast heimilum landsins
eiga erfitt með að lækka nema með tölu-
verðum harmkvælum. Það er bæði tafsamt
verk og erfitt fyrir einstök fyrirtæki, og
jafnvel atvinnu greinar, að semja um beinar
launalækkanir nema þá í algerri neyð. Þess
vegna velja fyrirtæki gjarnan þá leið að spara
launakostnað með því að segja upp fólki
og draga úr framleiðslu í stað þess að lækka
laun. Þannig eru þau örugg um að halda
besta fólkinu ánægðu í starfi í stað þess að
hætta á það að starfsmenn bregðist við lægri
launum með því að slá slöku við eða leggja
inn umsóknir á öðrum stöðum.
Það er því ljóst að höfrungahlaup og lotu-
græðgi í launahækkunum hlýtur að kalla á
sjálfstæða mynt til þess að geta endurstillt
launin í landinu reglulega. Með góðum
rökum er þó hægt að halda fram að orsaka-
samhengið sé öfugt. Nálgun Íslendinga í
kjaraviðræðum helgist af því að gengið er
einmitt sveigjanlegt og geti gefið eftir ef þörf
krefur. Þegar litið er til sögu Íslands er auðvelt
að tengja hið frábæra sveigjanlega gengi
við agaleysi og óstöðugleika, sem hefur svo
gegnsýrt þjóðarbúskapinn. Einnig væri hægt
að rita langt mál um það hvernig verðbólga
veldur bæði sóun og færir verðmæti til í
efnahagslífinu. Veikur og óstöðugur gjald-
miðill veldur einnig háu vaxtastig og svo
mætti áfram telja. Niðurstaðan er samt sú að
krónan og vinnumarkaðurinn passa saman
líkt og flís við rass.
Hin raunverulega undirstaða
kaupmáttar er aukin framleiðni –
það hvað hver vinnustund
skilar miklu verðmæti.
Þegar litið er til lengri tíma
er hægt að búast við 1-3%
framleiðniaukningu á ári og
það er sú prósenta sem
kaupmáttur getur vaxið um
að meðaltali.