Þjóðmál - 01.12.2018, Blaðsíða 49

ÞJÓÐMÁL Vetur 2018 47
Stéttasátt er undirstaða
verðstöðugleika
Kjarasamningar og kjaraumræða síðustu
ára bera vott um sívaxandi spennu á milli
starfs stétta þar sem stóru verkalýðsfélögin
eru einbeitt í því að halda í þann launa strúktur
sem þjóðarsáttin festi niður. Aftur á móti
eru æ fleiri faghópar háskólamenntaðra
staðráðnir í því að brjótast út úr þessum
viðjum.
Þessi spenna hefur þegar kallað fram gríðar-
lega miklar launahækkanir á almennum
vinnumarkaði árið 2015 sem sigldu í kjölfar
kjarasamninga heilbrigðisstarfsfólks,
kennara og fleiri stétta. Sama virðist ætla
að gerast í komandi kjarasamningum þar
sem hin almennu verkalýðsfélög hafa tekið
launa úrskurði Kjararáðs sem fyrirmynd.
Fólk getur haft ólíkar skoðanir á því hvað
þingmenn eigi að fá í laun – en það eru í
sjálfu sér engin hagfræðileg rök fyrir því
að fólk í öðrum stéttum eigi rétt á því að
fá sömu launahækkanir og þau sem sitja á
löggjafarþingi landsins. En það virðist vera
aukaatriði. Á sama tíma virðist sem þau
hagfræði hugtök sem raunverulega skipta
máli fyrir langtímakaupmátt á almennum
vinnumarkaði, s.s. tekjur fyrirtækja og
framleiðni á vinnustund, virðast ekki tekin til
greina í kjaraumræðunni.
Lág verðbólga á Íslandi verður aðeins tryggð
til langframa með einhvers konar stéttasátt
um launaákvarðanir – þar sem stöðugleiki á
vinnumarkaði er undirstaða verðstöðugleika.
Hér væri hægt að horfa til Norðurlandanna
þar sem mjög svipuð viðmið ríkja gagnvart
velferð og jöfnuði – og fyrst þeim heppnaðist
að ná stéttasátt um ákveðið launabil ætti slíkt
einnig að vera gerlegt hérlendis. Hvað varðar
framkvæmdina sjálfa við gerð kjarasamninga
stingur það einkum í augu hvað eftirfylgnin
hefur verið slök – það er að ákveðnum hópum
sem hafa staðið utan heildarkjarasamninga
hefur síðan heppnast að þvinga fram mun
hærri launahækkanir en hið „stóra“ sam-
komulag gerði ráð fyrir. Sérstaklega berast
böndin að hinu opinbera hvað þetta snertir.
Jafnvel má segja að hinn opinberi geiri
hafi verið merkisgjafinn í kjarasamningum
síðustu ára og þannig leitt áfram þær miklu
launahækkanir sem nú hafi komið fram.
Það er þó án efa mjög viðurhlutamikið
verkefni að ætla að koma á stéttasátt á
Íslandi. Íslendingar hafa sterka réttlætiskennd
– þó þeir séu ekki endilega alltaf sammála
um hvað réttlætið feli í sér. Það er deginum
ljósara að Íslendingar geta ekki tekið upp
fastgengi með núverandi aðferðafræði í
kjarasamningum.
Raunar gengur engin peningastefna upp á
Íslandi svo lengi sem ofangreind stéttaólga
leiðir til nafnlaunahækkana á sama hraða og
verið hefur undanfarin ár og áratugi.
Höfundur er dósent og forseti
Hagfræðideildar Háskóla Íslands.
1. „8 verkalýðsfélög boða verfall" (1940, 31. desember).
Þjóðviljinn, bls. 1.
2. Ólafur Björnsson. (1941, 5. janúar).
Kaupgjaldssamningarnir og dýrtíðin. Morgunblaðið.
Það er þó án efa mjög
viðurhlutamikið verkefni að
ætla að koma á stéttasátt á Íslandi.
Íslendingar hafa sterka
réttlætiskennd – þó þeir séu ekki
endilega alltaf sammála um hvað
réttlætið feli í sér.