Þjóðmál - 01.12.2018, Page 74

72 ÞJÓÐMÁL Vetur 2018
12. Siðferðileg greining á framkomu stjórn-
valda og kaupsýslumanna sem hirtu eignir
bankanna sýnir að þeir nýttu sér neyð
Íslendinga á óréttmætan hátt. Ekki var um
eðlileg markaðsviðskipti að ræða.
13. Hugsanlega hefði íslenska bankakerfið
átt fyrir skuldum ef það hefði ekki hrunið í
október 2008. Ef miðað er við þá forsendu
var tapið af fallinu 38,1 milljarður evra. Þetta
tap lenti aðallega á herðum erlendra lánar-
drottna bankanna, en að nokkru leyti íslensks
almennings vegna mistaka við sölu FIH
banka í Danmörku, sem ollu tapi að upphæð
514 milljónir evra, eða 66 milljarðar íslenskra
króna.
14. Viðbrögð íslenskra stjórnvalda við
banka hruninu voru skynsamleg; að reisa
varnarvegg um Ísland (e. ring-fencing) og
forðast það að ríkissjóður tæki að sér skuldir
einkaaðila. Þess í stað var innstæðueigendum
veittur forgangur í bú bankanna, og hefur sú
regla verið tekin upp í Evrópu síðan, ef til vill
að fordæmi Íslendinga.
15. Íslendingar mismunuðu ekki á grund-
velli þjóðernis þegar þeir settu neyðarlögin
6. október 2008. Breskir innstæðueigendur
nutu sama forgangs og íslenskir. Íslenska
þjóðin bar hvorki lagalega né siðferðilega
ábyrgð á skuldbindingum bankanna. Mál-
flutningur Breta í Icesave-deilunni var því
ekki á rökum reistur, og bresk stjórnvöld
skulda íslensku þjóðinni afsökunarbeiðni
vegna beitingar hryðjuverkalaganna og
framgöngunnar í Icesave-málinu.
16. Einn almennan lærdóm fyrir Evrópu og
raunar allan heim má draga af viðbrögðum
íslenskra stjórnvalda við bankahruninu; með
því að gera innstæðueigendur að forgangs-
kröfuhöfum í bú banka verður óþarft að veita
bönkum ríkisábyrgð, og þannig minnkar
freistnivandi (e. moral hazard) banka.
17. Gögn sýna að Seðlabankinn varaði
ráðamenn margsinnis í kyrrþey við útþenslu
bankanna, og til að takmarka áhættu þjóðar-
innar lagði hann m.a. til:
1) að Icesave- reikningar yrðu fluttir úr
útibúi í dótturfélag;
2) að Glitnir seldi hinn norska banka sinn;
3) að Kaupþing flytti höfuðstöðvar sínar úr
landi.
Jafnframt beitti Seðlabankinn í banka hruninu
sér fyrir varnarveggshugmyndinni (e.
ring-fencing) og takmörkun skuld bindinga
ríkissjóðs.
18. Rannsóknarnefnd Alþingis um banka-
hrunið komst að þeirri niðurstöðu í skýrslu
sinni 2010 að bankarnir hefðu vaxið of hratt
og orðið of stórir. Sú niðurstaða er ekki röng
en segir ekki alla sögu. Stærð bankakerfisins
var nauðsynlegt skilyrði fyrir bankahruninu
en ekki nægilegt skilyrði fyrir því. Skýra þarf
hvers vegna hætt komnir bankar eins og
UBS í Sviss, Danske Bank í Danmörku og
RBS í Skotlandi féllu ekki eins og íslensku
bankarnir. Það var vegna þess að þeir fengu
þá lausafjárfyrirgreiðslu sem Íslendingum var
neitað um.
19. Ekkert bendir til þess að eignir íslensku
bankanna hafi almennt verið lakari en erlen-
dra banka. Íslensku bankarnir gerðu hins
vegar margvísleg mistök sem voru til þess
fallin að vekja andúð og vantraust á þeim
erlendis, meðal annars:
1) Kaupþing reyndi að kaupa hollenskan
banka haustið 2007, eftir að fjármálakreppan
var skollin á;
2) Landsbankinn hóf vorið 2008 að safna inn-
lánum í útibúi í Hollandi í stað dótturfélags;
3) bankarnir allir lánuðu einum hópi meira en
5,5 milljarða evra samtals, eða hátt í þúsund
milljarða króna.
20. Það reyndist að sumu leyti blessun frekar
en bölvun að Íslendingum var neitað um
lausafjárfyrirgreiðslu, svo að þeir gripu til
eigin ráða. Aðrar Evrópuþjóðir hafa enn ekki
tekið á þeim skuldavanda sem Íslendingar
urðu að leysa við bankahrunið.